Achtergrondprivate partijen

Miljardairs storten zich op onderzoek naar de oceaan en ontdekken de Jacques Cousteau in zichzelf

Het Alucia-schip met driepersoonsonderzeeër van belegger Ray Dalio bij Antarctica.Beeld Paul Nicklen

Een groeiend groepje vermogenden pompt veel geld in schepen voor oceaanonderzoek – met mini-onderzeeërs, robots en mediacentrum om gelikte filmpjes mee te maken. Is de wetenschap gebaat bij die private partijen of zitten zij ook in de weg?

Goedbedoelde tip van de Amerikaanse oceanograaf Edith Widder: ‘Als je er even helemaal uit wilt – met een goede kans dingen te zien die niemand ooit heeft gezien – stap dan in een onderzeeër!’ De bekende deskundige in bioluminescentie (dieren die licht kunnen geven) behoorde tot het team dat voor het eerst een reuzeninktvis filmde op duizend meter diepte. Op latere filmpjes zien we Widder ontspannen afdalen in de duisternis, waarbij ze uitlegt wat al die twinkelende lichtjes onder water zijn, totdat een enorme pijlstaartinktvis opduikt – met ogen zo groot als voetballen –, die aan haar mini-onderzeeër begint te sjorren alsof het een lekker hapje is. Spectaculaire beelden die door miljoenen mensen zijn bekeken. Wat minder mensen weten: de marien bioloog was te gast aan boord van het onderzoeksschip van miljardair Ray Dalio, een hedgefonds-manager op Wall Street.

Dalio is niet de enige particulier die zijn fabelachtige vermogen inzet voor het onderzoeken en beschermen van de oceaan. De filantropische vloot telt ten minste zes expeditieschepen, stuk voor stuk uitgerust met de laatste onderwaterrobots, sensoren en laboratoria. Sommige beschikken over driepersoonsonderzeeërs, helikopters met hangaar en speciale sleepnetten om monsters te verzamelen tot 2.000 meter diepte (zie kaders). Het nieuwste schip, de in aanbouw zijnde REV Ocean van de Noorse miljardair Kjel Røkke, wordt met 183 meter lengte het grootste onderzoeksschip ter wereld. Wetenschappers en studenten die (gratis) gebruik willen maken van deze platformen kunnen een voorstel indienen.

‘Ik vind de verkenning van de oceaan een stuk opwindender, en een stuk belangrijker, dan de verkenning van de ruimte’, zei Dalio afgelopen jaar in het Amerikaanse tv-programma 60 Minutes. Het fortuin dat collegamiljardairs als Jeff Bezos (Amazon), Richard Branson (Virgin) en Elon Musk (Tesla) steken in ruimteprogramma’s vindt hij – zacht gezegd – een onverstandige investering. Dalio noemt zijn stichting niet voor niks OceanX, een sneer naar het SpaceX van Musk. Wijzend op afstervend koraal vanuit zijn mini-onderzeeër: ‘Je hoeft geen genie te zijn om te zien dat de balans zoek is en dat we daar wat aan moeten doen.’ Onze oceanen, doceert de miljardair, spelen een cruciale rol bij klimaatverandering en voedselvoorziening op aarde. Hij vindt het onbegrijpelijk dat hooguit 5 procent van de oceaan is onderzocht.

Tot zover niets nieuws voor oceanografen. Die weten allang dat oceanen 50 procent van onze zuurstof produceren, 99 procent van de klimaatopwarming absorberen en levensonderhoud bieden aan een half miljard mensen. Tot hun spijt gaat minder dan 1 procent van de wetenschappelijke budgetten in de wereld naar oceaanonderzoek. Ze vinden het hooguit opmerkelijk dat een wolf op Wall Street dat ook vindt. Mocht u het nog niet weten: de Verenigde Naties hebben dit decennium uitgeroepen tot de UN Decade of Ocean Science for Sustainable Development. De VN roepen expliciet bedrijven en private partijen op om bij te dragen. Ook hier geldt: minder dan 1 procent van de filantropie gaat naar de oceaan. Een klein groepje vermogende individuen gaat echter verder dan doneren. Zij stappen zelf in de zwemvliezen van Jacques Cousteau, de Franse duikpionier die met zijn schip Calypso hele generaties wees op het belang van de oceaan. Dat roept de vraag op: moeten we blij zijn met dat eigen initiatief?

Beeld Hilde Harshagen

‘Tsja, nou ja, hoe meer mensen het belang van de oceaan voor het leven op onze planeet inzien, hoe beter’, zegt Gert-Jan Reichart, hoofd van de afdeling oceaanonderzoek van het Nederlands Instituut voor Zeeonderzoek (NIOZ). Hij wijst erop dat de Europese Unie net weer heeft besloten minder geld te steken in wetenschappelijk onderzoek. Zijn collega Jakob Asjes van Wageningen Marine Research: ‘Op zichzelf een hartstikke goede ontwikkeling. Ons vak is namelijk uniek. Daar waar een gewone bioloog de auto kan pakken, moeten wij voor 15- à 20 duizend euro per dag een schip huren. En die zijn vaak volgeboekt.’ Beide wetenschappers zijn overtuigd van de goede bedoelingen van filantropen en overwegen een voorstel in te dienen. Al zouden zij liever zien dat de rijken der aarde direct doneren aan gevestigde oceanografische instituten. Reichart: ‘Ik heb meegemaakt dat rijke passagiers – nippend aan een glaasje wijn – naar ons zaten te kijken. Ze waren, zeg maar, biologen aan het observeren in hun natuurlijke omgeving.’

Beeld Hilde Harshagen

De nadelen van een filantropische vloot zijn nog niet onderzocht. Maar die verschillen vermoedelijk weinig van andere vormen van privaat natuurbeheer. Uit een rondgang die de Volkskrant eerder maakte over dit onderwerp, kwam naar voren dat zelfdoeners de neiging hebben het wiel opnieuw uit te vinden, een voorkeur hebben voor snelle, technische oplossingen en mediagenieke onderwerpen, talent wegkopen bij gevestigde instituten en het werk van overheden deels overnemen. Daar staat tegenover dat miljardairs doorgaans minder bang zijn risico’s te nemen, innovaties sneller doorvoeren, diepe zakken combineren met een uitstekend netwerk, minder afhankelijk zijn van politieke spelletjes en het belang van marketing en publiciteit inzien.

Een organisatie als OceanX werkt samen met de Amerikaanse regisseur James Cameron en was co-producent van de BBC-natuurserie Blue Planet II.Beeld Didier Noirot

Stap even – ter illustratie – in zo’n Triton mini-onderzeeër, een hightechbol van acrylglas met drie stoelen, en neem een kijkje in de Twilight Zone, de waterkolom tussen 200 en 1.000 meter, waar vreemde wezens wonen. Dansende spookjes met olijke ogen (dumbo octopus), slanke vissen die op hoge stelten over de bodem lopen (driepootvis) en paarse octopussen die aan een gezonken walviskarkas kluiven. Nog dieper groeien kleurrijke koralen op schoorstenen waar zwarte rook uit lijkt te komen (diepzeevulkanen). Je maakt het allemaal mee, samen met onderzoekers die zich hardop afvragen wat dat nou weer voor dier is. ‘Wauw jongens, zoom in, wat is dat?’ De gelikte filmpjes van private organisaties als OceanX of Nautilus verschillen nogal van de schoolkrant-achtige blogs op de website van het NIOZ (‘de oliebollen waren al op, voordat we een foto konden nemen’).

Die vergelijking is ook niet eerlijk. Het NIOZ heeft een pr-afdeling van twee man, terwijl een organisatie als OceanX samenwerkt met de Amerikaanse regisseur James Cameron en co-producent was van de BBC-natuurserie Blue Planet II. ‘Wij geloven dat de combinatie van wetenschap en verhalen vertellen niet alleen onze kennis over de oceaan vergroot, maar ook miljoenen mensen op de wereld inspireert tot een diepere band met de oceaan’, mailt medeoprichter Mark Dalio (zoon van). ‘Onze missie is de oceaan verkennen en deze zo terug te geven aan de wereld.’ Ook andere private schepen beschikken over professionele montageruimtes en een royale bandbreedte op de satelliet. Zo kunnen schoolklassen live meekijken met de onderwaterrobot van de Nautilus.

‘Dat is inderdaad een verschil’, erkent NIOZ-onderzoeker Reichart. ‘Wij krijgen alleen budget voor onderzoek, terwijl het ook belangrijk is om te laten zien wat je doet.’ De private vloot doet dat volgens hem beter. Maar verder ziet hij weinig verschil in uitrusting. Het Nederlandse onderzoeksschip Pelagia is dertig jaar oud en een nieuw vaartuig ligt op de tekentafel. ‘In deze wereld is een eigen schip je paspoort om mee te mogen doen met internationale onderzoeken. Bemande onderzeeërs en helikopters hoeven we niet, zonde van het geld.’ Reichart somt de belangrijkste bedreigingen van de oceaan op: overbevissing, verzuring en verlies van biodiversiteit. ‘Reuzeninktvissen, beroemde wrakken en plasticvervuiling leveren mooie plaatjes op, maar het zijn nou niet de belangrijkste onderwerpen.’

Beeld Hilde Harshagen

Op het hoofdkantoor van REV Ocean, aan een Noors fjord, ontving bestuursvoorzitter Nina Jensen al meer dan driehonderd aanvragen van onderzoekers. ‘Onze wetenschappelijke commissie bekijkt of die plannen aansluiten op onze focusgebieden (overbevissing, plastic, klimaatverandering) en of er sprake is van voldoende samenwerking en openheid.’ De blonde, 44-jarige Jensen is een bekend gezicht in Noorwegen. Zij was voorzitter van het Noorse Wereldnatuurfonds, totdat zij overstapte naar de filantropische organisatie van olie- en visserijmagnaat Kjell Røkke. ‘Hij heeft me een jaar lang bijna elke dag gebeld. Uiteindelijk raakte ik overtuigd van zijn passie voor de oceaan en zag ik in dat met zijn hulp mijn invloed kan toenemen.’

Dat zij nu werkt voor een man die zelf een groot aandeel heeft in de opwarming van het klimaat – als grootaandeelhouder van het grootste olie- en gasbedrijf – noemt Jensen ‘de grote paradox’. ‘We praten daar vaak over. Ik push 100 procent duurzame energie en dat blijf ik doen.’ Maar wat ook belangrijk is, stelt Jensen, is wat een miljardair met zijn geld doet. ‘Røkke wil zelf proberen een verschil te maken. Niet alleen door wetenschappelijk onderzoek te faciliteren, maar ook door actief oplossingen te bedenken met wetenschappers en bedrijven.’ Zo gaat het enorme schip op haar eerste tocht onder meer de aanwezigheid van microplastic in de hele waterkolom meten, experimenteren met gezichtsherkenning voor vissen om bijvangst te verminderen en de rol van kelp onderzoeken als natuurlijke demper voor klimaatverandering.

Jensen erkent dat plasticvervuiling niet tot de belangrijkste problemen van de oceaan behoort. ‘Bij het Wereldnatuurfonds was ik voortdurend aan het vechten voor fondsen en voor aandacht. Tot we over plastic begonnen; toen bereikten we opeens een enorm publiek.’ Als de aandacht eenmaal is getrokken, stelt Jensen, kunnen andere onderwerpen worden aangekaart. Even pragmatisch is zij over het gevaar dat bijvoorbeeld walvissen meer aandacht krijgen dan plankton. ‘Røkke is gefascineerd door de Europese aal, dus daar gaan we onderzoek naar doen. Maar ik vind dat valide, het is een belangrijke bedreigde diersoort die iedereen kent en waar we heel weinig van weten.’

Beeld Hilde Harshagen

Meer moeite had Jensen met de jacuzzi op het bovendek. De REV Ocean is ook beschikbaar als charters om de operationele kosten te helpen dekken. ‘Dat stond mij eerst tegen, maar inmiddels ben ik juist heel enthousiast over die optie. Het geeft ons de mogelijkheid vermogende mensen uit de hele wereld te overtuigen van het belang van bescherming van de oceaan. Hopelijk gaan zij daarmee aan de slag binnen hun eigen netwerk.’ De rijken der aarde, stelt Jensen, zijn altijd op zoek naar een bijzondere ervaring. ‘Dan helpt het als je een onderzeeër hebt klaarstaan.’

OceanXplorer – drijvende filmstudio

Wall Street-belegger Ray Dalio groeide uit tot een van de rijkste mannen ter wereld. Inmiddels schrijft hij boeken over het falende kapitalistische systeem en de groeiende ongelijkheid in de wereld. De 71-jarige hedgefondsmanager geeft de helft van zijn miljarden weg aan goede doelen, waaronder onderzoek naar de oceaan. Dat is volgens hem nuttiger voor de mensheid dan de ruimteavonturen van zijn collega-miljardairs. Samen met zoon Mark, een natuurfilmer, zette Dalio onderzoeks- en media-organisatie OceanX op. Hun eerste schip Alucia werd onder meer ingezet voor de BBC-documentaire Blue Planet II, het nieuwe schip, de OceanXplorer, wordt momenteel afgebouwd in Nederland. Aan boord van het 85 meter lange onderzoeksschip: een driepersoonsonderzeeër, onderwaterrobots, sensoren, labs en een helikopter met hangaar. En typerend voor OceanX: een montagestudio om het grote publiek te bereiken met gelikte films. Dat maakt dit schip een waardig opvolger van Jacques Cousteau’s Calypso. 

REV Ocean – hightechmegaschip

De Noorse miljardair Kjell Røkke monsterde als dyslectische schoolverlater aan op een vissersboot. Een paar jaar later stapte hij over op een trawler in Alaska en bouwde daar gestaag een eigen vloot op. Na zijn terugkeer in Noorwegen ontpopte de 61-jarige Røkke zich tot een harde corporate raider in de visserij, olie- en gassector. Eenmaal de rijkste man van het land, beloofde hij zijn miljarden te zullen inzetten voor een duurzamere en eerlijkere wereld. De man die naar eigen zeggen rijk werd door louter te oogsten uit zee, gaat zich nu inzetten voor onderzoek naar verzuring van de oceaan, het tegengaan van overbevissing en het bestrijden van plastic. Røkke stak een half miljard dollar in zijn organisatie REV Ocean en strikte de Noorse WNF-baas om die te leiden. Zijn onderzoeksschip REV Ocean vaart in 2022 uit en is met 183 meter het grootste ter wereld. Aan boord: een driepersoonsonderzeeër, twee onderwaterrobots, sensoren die ook onder de zeebodem kunnen kijken, labs, een helikopter en een mediacentrum om documentaires te maken. Een elfkoppige wetenschappelijke raad buigt zich over voorstellen van wetenschappers die willen meevaren. Ook te huur als charter met jacuzzi. 

Beeld REV ocean

E/V Nautilus – pionier

De Amerikaanse onderwaterarcheoloog en voormalig marine-officier Robert Ballard (78) verslond als kind het boek Twintigduizend mijlen onder zee van Jules Verne. In de jaren zestig pionierde hij met de bouw van mini-onderzeeërs voor oceanografie. De hoogleraar werd bekend onder vakgenoten door de ontdekking van warmwatervulkanen op de zeebodem en onder het grote publiek door de ontdekking van het wrak van de Titanic in 1985 met een onderwaterrobot. Wat minder mensen weten: Ballard was daar toch in de buurt om voor de marine twee gezonken atoomonderzeeërs te zoeken. Daarna volgden meer befaamde wrakken. ‘Zodat we dingen kunnen afsluiten’, verklaarde de onderzoeker in een interview. Ballards Ocean Exploration Stichting beschikt over een 64 meter lang onderzoeksschip, de Nautilus (een 53-jaar oud Duits vaartuig) met twee hightechcontainers op het dek vanwaaruit onderzoekers twee onderwaterrobots besturen. Oceanografen en schoolklassen kunnen de beelden en het verzamelen van bestelde monsters live volgen via een satellietverbinding. De stichting drijft op sponsors. 

R/V Petrel – wrakkenjager

Microsoft-oprichter Paul Allen stak zijn miljarden net als medeoprichter Bill Gates in goede doelen. Hij deed dat wat minder gericht: van hersenonderzoek tot het opknappen van achtergestelde buurten; van natuurbeheer tot ruimtevaart. De documentaire The Ivory Game over de illegale ivoorhandel (nu te zien op Netflix) is bijvoorbeeld gefinancierd door Allen. De miljardair, die in 2018 overleed aan kanker, leende zijn 126 meter lange plezierjacht Octopus graag uit aan hulpverleners, oceanografen en onderwaterarcheologen. In 2017 bracht Allen het 76 meter lange onderzoeksschip Petrel in de vaart, met aan boord veel sensoren en een onderwaterrobot die inzetbaar is tot 6 kilometer diepte. De Petrel vond afgelopen jaren veel scheepswrakken uit de Tweede Wereldoorlog in samenwerking met musea. Dit jaar zette het schip ‘Argo floats’ uit als onderdeel van een internationaal project om met diepzeeboeien temperatuur, zuurgraad en troebelheid van de oceanen te meten. 

M/V Yersin – research in stijl

De Franse supermarktbaas François Fiat imiteerde tijdig de Duitse concurrent Lidl en bouwde een eigen discountketen met vijfhonderd winkels op. Na de verkoop van dat bedrijf eind jaren negentig trok hij naar eigen zeggen wat zinloze kringen in het water met zijn zeiljacht. In 2012 geeft Fiat opdracht voor de bouw van een 77 meter lang expeditieschip dat vijftig dagen op zee kan blijven. Het hightechschip met zijn donkergrijze romp en gele schoorsteen lijkt het geknipte vaartuig voor Fiats jeugdheld Kuifje. Het duurzame schip is uitgerust met zes labs, een kleine onderwaterrobot die 1.000 meter diepte haalt en een installatie om een watervliegtuig mee te nemen. Fiat werkt samen met het Prinsdom van Monaco en het Oceanografisch Instituut waar ooit onderwaterpionier Jacques Cousteau werkte. De Yersin is ook te huur als luxejacht, vandaar die jacuzzi en teppanyaki-grill op het bovendek. 

M/V YersinBeeld Getty

R/V Falkor – Googleboot

Voormalig Google-bestuursvoorzitter Eric Schmidt praat eigenlijk nooit over de oceaan. Maar zijn vrouw Wendy des temeer. Het stel gaf afgelopen jaren een miljard dollar uit aan goede doelen en daar komt komende jaren nog een miljard bij. Voor projecten om uitzonderlijk academisch talent te stimuleren, oplossingen te zoeken voor duurzamere energie, natuurbeheer op hun geliefde eiland Nantucket en oceaanonderzoek. Wendy: ‘We weten meer over de achterzijde van de maan dan over de bodem van de oceaan!’ Het stel bezit een hele vloot superjachten, maar verbouwde in 2012 ook een oud Duits inspectieschip tot hightechonderzoeksplatform Falkor (83 meter). Dat beschikt onder meer over een onderwaterrobot die 4.500 meter diep kan en voldoende bandbreedte om beelden live door te sturen via de website. Wetenschappers varen gratis mee, mits zij bereid zijn hun data te delen met collega’s. De Falkor onderzoekt dit jaar de diepere delen van de Great Barrier Reef in Australië. 

RV Falkor.Beeld Schmidt Ocean Institute
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden