'Mijn oppervlakkigheid is mijn gereedschap'

De toneelschrijver WALLACE SHAWN was even in Nederland om een klein festival dat De Trust rond zijn werk organiseert luister bij te zetten....

Marian Buijs

SCHRIJVER van toneelteksten die het publiek aan het denken wil zetten over morele kwesties, marxist uit Manhattan, acteur in veertig Hollywoodfilms en zoon van de befaamde hoofdredacteur van The New Yorker. Wallace Shawn (55) is de auteur van De Koorts, een onthutsende monoloog waarin een dame, ziek in een hotelkamer in de Derde Wereld, de kloof tussen arm en rijk bijna lijfelijk ervaart. Bij De Trust zijn ze zo gegrepen door de auteur Shawn dat ze de komende dagen een minifestival aan hem wijden waarin drie van zijn stukken worden gespeeld. Shawn is er even voor over komen vliegen. Hij oogt als een geboren underdog: klein, kaal, met een enorme tas over zijn schouder. Hij lijkt even verlegen als in de film My diner with André van Louis Malle, het fascinerende gesprek tussen een beroemd regisseur en een schrijver (Shawn) die voornamelijk luistert en observeert.

Shawn groeide op in een bevoorrecht New Yorks milieu, omringd door de culturele elite. Met ouders die hem in alles geweldig vonden en leraren die dat nog eens bevestigden. 'Ik was ervan overtuigd dat alles wat ik deed absoluut fantastisch was. Tot ik rond mijn veertigste ontdekte dat het allemaal fake was. Niet ik was geweldig, ieder kind van zulke geslaagde ouders zou dat zijn geweest. In mij zagen ze hun eigen succes weerspiegeld. En langzamerhand ging ik me afvragen met welk recht ik zo'n luxe leventje leidde, was ik zoveel beter dan de eerste de beste bedelaar?'

Hij vraagt zich dat nog steeds af. Het meest direct klinkt zijn stem in De Koorts. Toen de voorstelling in 1990 werd weggehoond, bracht hij zijn tekst zelf in de huiskamers van rijke New Yorkers. 'Het is geen stuk, het hoort niet thuis in een theater, daar wordt het alleen op de amusementswaarde beoordeeld, tenminste in Amerika. Ik wil niet dat mensen na afloop zeggen: het was goed, maar liever: hij heeft gelijk of nog liever: ik ga mijn leven veranderen.'

Het lijkt naief, zijn geloof dat kunst en toneel mensen verandert. 'Waarom? We worden allemaal beïnvloed, door vrienden, ouders, leraren en ook door kunst. Niet meteen, maar in de loop van de tijd. In het milieu waarin ik ben opgevoed, is iedereen sociaal bewogen. Men weet van het onrecht, schudt het hoofd over de vooroordelen tegen zwarten, maar niemand ziet hoe het werkelijk zit. In mijn teksten probeer ik al die voor de hand liggende linkse clichés een emotionele impact te geven. Mijn eigen oppervlakkigheid gebruik ik als gereedschap. Ja, het helpt erg dat ik Amerikaan ben.'

Shawn is geen doorsnee Amerikaan. Hij stelt in alle rust dat het politieke besef in zijn land nihil is. Niemand weet waar Kosovo ligt. 'De laatste 50 jaar zijn de Verenigde Staten eerder de vijand dan de vriend geweest van de onderdrukten. Als zo'n vijand zichzelf ineens bombardeert tot politie-agent moet je daar op zijn minst sceptisch over zijn. Natuurlijk voel je mee met die mensen in de Balkan, er moest iets gebeuren. Maar als we werkelijk zo geraakt waren, dan hadden we met zijn allen naar Kosovo moeten gaan en ons voor de huizen van de Albanezen moeten posteren. Als twee miljoen mensen dat hadden gedaan, zou het risico heel klein geweest zijn. Maar het is moeilijk je lafheid te bevechten en je leven te riskeren. Toen Susan Sonntag naar Sarajevo ging, vroeg ze me mee te gaan. Ik zei nee, puur uit lafheid.'

Als we over zijn vader beginnen, valt even zijn aarzeling weg. 'Ik had een sublieme vader, hij kon perfect luisteren, had een eindeloze nieuwsgierigheid naar alles. Zelf reisde hij nooit, hij heeft nooit in een vliegtuig gezeten, maar hij wilde alles weten over de wereld. Hij maakte school in de journalistiek, stuurde journalisten naar verre oorden. Daar bleven ze soms jaren om over die streken te berichten. Toen ik hem zei dat ik zelf wilde schrijven, alleen voor mezelf verantwoordelijk wilde zijn, begreep hij dat meteen.'

Het ongemak dat hij heeft met het onrecht in de wereld weerhoudt hem niet om regelmatig te acteren in Hollywoodfilms. 'Schizofreen? Ik ervaar mezelf nooit als een geheel, als een individu. Ik ben eerder een holding company, een verzameling bedrijven die allemaal wat anders doen. Bij schrijvers zie je zo'n dubbelleven vaker, denk aan Kafka. En leeft niet iedereen een beetje gespleten? Als ik zo'n keurige burgerman zie die overdag naar zijn kantoor gaat en 's nachts seks heeft met zijn vriendin - dat is toch ook niet dezelfde man?

'Ik mag de mensen in Hollywood heel graag, ben dolgraag in hun gezelschap. Ik ben wel selectief, al te walgelijke scenario's weiger ik. En door op gezette tijden een dwaas van mezelf te maken, word ik geen opgeblazen schrijver die zichzelf te serieus neemt. In mijn ouderlijk huis ging het alleen om boeken en waardevolle dingen. Het spelen van zo'n idioot monster in Star Trek is ook bevrijdend.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden