Midden op antiek kerkhof Kerameikos komt een station Metrolijn verwoest oudheidkundige resten in Athene

'Nog nooit zijn hier zoveel overblijfselen uit de oudheid vernietigd als de laatste tijd. En het wordt vaak glashard ontkend.' Zijn naam wil de Griekse archeoloog in geen geval genoemd hebben, 'anders raak ik mijn projecten en mijn baan kwijt'....

Van onze correspondent

Jan van der Putten

ATHENE

De verwoestingen zijn indrukwekkend. In de Nationale Tuin in Athene is een Romeinse stadsmuur ingestort. Bij het Syntagmaplein zijn antieke badhuizen en werkplaatsen vernietigd. De Kerameikos, de grootste begraafplaats van het oude Athene, is al gedeeltelijk vernield, andere beroemde grafmonumenten dreigen te bezwijken. De afgraving is begonnen van een heuvel met een vijfduizend jaar oude acropolis. Waar komt die vernietigingsdrang vandaan?

Wie in Griekenland gaat graven, bijvoorbeeld om een metro of wegen of een vliegveld aan te leggen, stuit geheid op iets antieks. Maar, zeggen de archeologen, de bouw van de metro van Athene kan ook zonder verwoestingen en de aanleg van Athenes nieuwe vliegveld hoeft niet het einde te betekenen van een van de grootste prehistorische burchten in het Egeïsche gebied.

Het enige metrolijntje van Athene stamt zelf bijna uit de prehistorie, toen de luchten nog blauw waren en de meeste Grieken boer. Tegenwoordig woont de helft van de tien miljoen Grieken in Athene. Het verkeer is een permanente worsteling en de stad is afgedekt met een dik bruin deksel: het nefos, de giftige smogwolk.

Dat er eindelijk twee metrolijnen bijkomen, daar maakt geen zinnig mens bezwaar tegen. 'De metro is hard nodig', zegt ook Jutta Stroszeck, de jonge directeur van de opgravingen die het Duits archeologisch instituut sinds 1913 uitvoert op de Kerameikos. 'Dankzij de aanleg van de metro worden er ook veel belangrijke archeologische vondsten gedaan. Maar ze moeten lijn 3 niet uitgerekend onder de Kerameikos aanleggen.'

De Kerameikos - het woord heeft dankzij de pottenbakkers die er hun ateliers hadden, ons woord keramiek opgeleverd - is een groene oase in een grauwe stadswijk. Jutta geeft een enthousiaste uitleg van de grafmonumenten, toppers van de Griekse beeldhouwkunst, van de twee oude stadspoorten en andere opgegraven gebouwen. Door de Kerameikos lopen de Eridanós-beek en twee oude straten: de Weg van de Graven en de Heilige Weg van Eleusis naar het Parthenon.

Op de Kerameikos is ook een restant blootgelegd van de stadsmuur van Themistocles, die de Atheners in 479 voor Christus in alle haast opwierpen. Slechts drie meter onder de fundamenten van die muur zou de metrotunnel komen te lopen. Vanwege de losse ondergrond, rivierzand en stenen, kan een tunnel voor de monumenten fataal worden. Zoals hij in de Nationale Tuin fataal is geworden voor de derde-eeuwse stadsmuur van keizer Valerianus.

Dezelfde metrolijn zou ook onder de orthodoxe hoofdkerk van Athene doorlopen. Nadat de ondergrondse boormachine schade aan de kerk had veroorzaakt, eisten de priesters met succes verplaatsing van het tracé en deden ze de directeur van het metro-consortium een proces aan.

In het tracé onder de Kerameikos is na felle protesten van Griekse archeologen en de buitenlandse archeologische instituten een kleine bocht aangebracht. Maar, zegt een archeoloog, het nieuwe tracé is even erg, want het blijft door trillingen of verzakkingen veel monumenten bedreigen. Jutta Stroszeck gelooft niet dat de variant er komt, 'want ze hebben altijd gezegd dat een bocht onmogelijk was'.

Dwars over de Kerameikos loopt de Piraeusstraat. Aan de overkant gaat de begraafplaats gewoon door. Maar daar zijn de graafmachines de archeologen vóór geweest. Dreigend staan er twee gele reuzenkranen. Ze bouwen mee aan het metrostation Kerameikos, midden in een archeologische schatkamer. De machines hebben een gedeelte van de Weg van de Graven en een muur uit Pericles' tijd vernietigd.

De archeologen zijn er pas later bij gekomen. Ze vonden 950 graven uit de vijfde eeuw voor Christus en een massagraf met honderdvijftig skeletten. Die waren van de slachtoffers van de pestepidemie van 429, die ook Pericles velde. Volgens een Amerikaanse geleerde is het misschien niet de pest geweest, maar ebola avant la lettre.

Waarom is dat station midden op de Kerameikos aangelegd en waarom niet in de naburige negentiende-eeuwse wijk Gazi, waar geen archeologische resten zijn? Waarom lopen de metrotunnels maar op vijftien meter diepte? Waarom is er vooraf geen bodemonderzoek geweest? Waarom zijn de mensen van het metro-consortium op het opgegraven deel van de Kerameikos niet eens komen kijken?

De represailles vrezende archeoloog weet de antwoorden: 'Uit ongevoeligheid voor de oudheid. En omdat een machtige politicus de wijk Gazi wil renoveren en er geen metrostation in wil hebben. En omdat ze de aanleg van de metro zo goedkoop mogelijk willen houden om het verschil in eigen zak te kunnen steken.'

In die beschuldigingen staat hij niet alleen. Het grootste mikpunt van kritiek is de machtige, stoelvaste directeur oudheden van het ministerie van Cultuur, Jannis Tzedákis, maar die geeft niet thuis. Politieke belangen zouden een stuk zwaarder wegen dan de redding van het verleden. Naar archeologen wordt nauwelijks geluisterd: de Centrale Archeologische Raad van het ministerie wordt benoemd door de regering, en zijn advies is niet bindend.

Tzedákis heeft het niet begrepen op de Amerikaanse en de Duitse archeologische school, vanwege hun actieve verzet tegen het afbraakbeleid. De metro-aanleg ressorteert onder de omstreden minister van Openbare Werken en Milieu, Kostas Laliotis. Die zou journalisten geld hebben toegeschoven om te schrijven dat het project voor de archeologie slechts voordelig is.

De metro wordt voor 90 procent gefinancierd door Brussel en een Europees bankconsortium. De Kerameikos hangt financieel af van Duitsland. Stroszeck vindt het absurd als het ene Europese project het andere zou schaden, nog afgezien van de archeologische ramp die dat zou betekenen en de deuk in het Griekse prestige. En ze snapt niets van een oplossing die deze week zou zijn gevonden: dat het station Kerameikos niet in gebruik wordt genomen.

In ieder geval is de confrontatie tussen archeologie en publieke werken niet voorbij. Voor de aanleg van het nieuwe vliegveld Spata ten oosten van Athene moet de acropolis van Zaghani verdwijnen. Op deze 185 meter hoge heuvel aan de ingang van de Baai van Loutsa staat een citadel. Die stamt niet, zoals men tot voor kort dacht, uit 300, maar uit 3000 voor Christus. In het Egeïsch gebied is alleen de oudste burcht van Troje ouder.

Het ministerie van Cultuur heeft besloten de heuvel met citadel en al te vernietigen omdat er een startbaan zou moeten komen. Maar volgens de maatschappij die het vliegveld zal exploiteren, moet de heuvel weg omdat hij in de aanvliegroute ligt. Volgens onafhankelijke archeologen is de werkelijkheid nog anders: men wil de heuvel opblazen om aan goedkoop grind te komen voor de aanleg van de startbanen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden