Wat hebben we geleerd?Les 9

Microplastics zijn niet te vermijden, maar we weten nog niet hoe schadelijk ze zijn

Beeld Hilde Harshagen

Ze komen het lichaam binnen via de lucht, drinkwater, voedsel of cosmetica. Er zijn verontrustende signalen over wat microplastics daar doen, alleen is niet bekend wat die waard zijn.

Het woord ‘microplastics’ was nog niet gemunt toen wetenschappers in de jaren zestig vaststelden dat er minuscule kunststofdeeltjes rondzwerven in het milieu. Naarmate er meer onderzoek kwam, werd duidelijker dat onze omgeving is vergeven van de microplastics. Het afgelopen decennium raakte ook het grote publiek daarvan doordrongen. Mensen begonnen zich zorgen te maken.

Microplastics zijn overal: in de zee, in de lucht, in ons drinkwater, in ons voedsel, in cosmetica, in tandpasta, crèmes, in schoonmaakmiddelen, bouwmaterialen, verf. Microdeeltjes ontstaan bij het afbrokkelen van grotere stukken kunststof, bij het slijten van synthetische kleding, meubelstoffen en autobanden. Ze zijn niet te vermijden. Elke dag krijgen we plasticstof binnen, maar wat weten we over de gezondheidsrisico’s?

Het saaie, maar juiste antwoord is dat we er nog niet zoveel over weten, zegt Bart Koelmans, hoogleraar water- en sedimentkwaliteit aan de Wageningen Universiteit. ‘We weten dat we microplastics in ons lichaam opnemen en dat we hoogstwaarschijnlijk geen last hebben van deeltjes die je in millimeters kunt meten. Die worden net als stukjes bot of pinda uit het lichaam afgevoerd. Hoe schadelijk het kleinere spul is voor de mens, zal onderzoek moeten uitwijzen.’

Studies bleven tot nu toe voornamelijk beperkt tot dierproeven en proeven in kweekschaaltjes. Bij proefdieren is gebleken dat plastic deeltjes kleiner dan een micrometer (eenduizendste deel van een millimeter) kunnen doordringen tot organen als nieren, lever en longen. En tot de hersenen. Met laboratoriumonderzoek is aangetoond dat plastic deeltjes ook door de menselijke placenta worden doorgelaten. ‘We weten dat plastic deeltjes door de darmwand en de bloed-hersenbarrière, die de hersenen beschermt tegen schadelijke stoffen, heen kunnen’, zegt Heather Leslie, ecotoxicoloog aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. ‘Maar we weten nog niet welk effect die deeltjes op de volksgezondheid kunnen hebben. We weten niet of er een veilige dosis bestaat, of wat een acceptabele dosis zou zijn.’

Er zijn verontrustende signalen, al gaan die steevast gepaard met de waarschuwing geen stellige conclusies te trekken. Aangetoond is bijvoorbeeld dat kruimels van oude kunstheupen die zijn gemaakt van polymeren ontstekingen kunnen veroorzaken, vertelt Leslie. ‘Dat is een zorgwekkende aanwijzing. Maar we hebben nog niet opgehelderd onder welke omstandigheden microplastics tot ontstekingen kunnen leiden. Bij een hoge dosis kun je altijd een effect vinden, maar we moeten eerst in kaart brengen aan welke hoeveelheden van welk type plastic deeltjes we worden blootgesteld.’

Wetenschappers van de Rijksuniversiteit Groningen ontdekten in het lab dat longcellen niet meer groeien als ze in contact komen met nylonvezels. Ze tekenden erbij aan dat de kweekcellen aan een veel hogere dosis werden blootgesteld dan mensen normaal in hun longen krijgen. Uit Utrechts onderzoek bleek dat immuuncellen in kweekschaaltjes microplastics opeten en daarna sneller doodgaan. De immunoloog waarschuwde dat het nog te vroeg is om te zeggen of dit zich ook bij mensen kan voordoen.

‘Je weet dat een schadelijk mechanisme kan optreden, maar de vraag is hoeveel risico dat oplevert’, reageert Koelmans. ‘Het is onduidelijk welke concentraties micro- en nanoplastics we in ons lichaam hebben, hoe de deeltjes de menselijke cellen bereiken. Met alleen laboratoriumproeven is het lastig daar iets over te zeggen. De stap van het lab naar de mens moet nog worden gezet.’

De mens is gewend om te leven in een omgeving met stofdeeltjes, stelt Koelmans. ‘We hoesten stofdeeltjes op, we hebben haren in onze neus die stofdeeltjes tegenhouden. De mens is onder invloed van deeltjes in zijn omgeving geëvolueerd. De vraag is of de belasting van de mens hoger is geworden dan het niveau waarvoor hij is geëvolueerd. Brengen de veranderde samenstelling van het stof en de toename van de concentraties ons boven bepaalde grenzen? Dat moeten we uitzoeken.’

Het is lastig om vast te stellen aan welke hoeveelheden plasticdeeltjes de mens blootstaat. Voor zover er schattingen zijn, lopen die ver uiteen. Wetenschappers gebruiken verschillende methoden om de mate van blootstelling te meten, zodat data moeilijk zijn te vergelijken. Canadese onderzoekers becijferden dat Amerikanen jaarlijks gemiddeld ten minste 50 duizend deeltjes binnenkrijgen met hun voedsel (o.a. vis, bier, zout, suiker). Volgens een Australische studie consumeren we gemiddeld maar liefst 5 gram plastic per week – ongeveer evenveel als een creditcard. Uit een andere Canadese studie bleek dat een plastic theezakje in een kop 11 miljard stukjes microplastic (deeltjes tussen 100 nanometer en 5 millimeter) en 3 miljard stukjes nanoplastic (deeltjes kleiner dan 100 nanometer) achterlaat. Een nanometer is een miljoenste deel van een millimeter.

Onderzoek wordt verder gecompliceerd doordat er duizenden soorten plastic in omloop zijn. Ze hebben tal van chemische toevoegingen zoals weekmakers, vlamvertragers en kleurstoffen. De toxiciteit van een mengsel van polymeren en chemische stoffen is moeilijker te analyseren dan één stof tegelijk.

Bij alle onzekerheid blijft de vraag wat we kunnen doen om de blootstelling aan microplastics te beperken. De Plastic Soup Foundation adviseert synthetische producten – tapijt, gordijnen, kleding – zo veel mogelijk te vermijden en te kiezen voor natuurlijke producten, zoals katoen. Ze beveelt aan cosmetische producten en wasmiddelen te gebruiken die geen plastic ingrediënten bevatten. Drink water uit de kraan en niet uit plastic flessen. Verder is er het advies om vaker te stofzuigen en woningen goed te ventileren.

Wat hebben we geleerd? 16 wetenschappelijke lessen uit het afgelopen decennium

Het klimaat begint voelbaar te veranderen en insecten leggen massaal het loodje. Traditiegetrouw zetten we aan het eind van elk jaar de opmerkelijkste lessen op een rij – deze keer blikken we meteen maar terug op het hele decennium. Er is ook vrolijker nieuws: de duurzame revolutie komt op gang, traumatherapie werkt echt en we gaan niet meer dood aan ziekten die tien jaar geleden nog fataal waren. Bekijk hier de zestien lessen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden