Met de plaatjes bij de hand meteen de tumor te lijf

Een mri-machine combineren met een bestralingsapparaat. Dat is preciezer en patiëntvriendelijker. Het UMCU werkt eraan. Door Broer Scholtens..

Fysicus Bas Raaymakers van het Universitair Medisch Centrum Utrecht (UMCU) steekt zijn enthousiasme niet onder stoelen of banken. ‘Zijn’ innovatieve mri-machine doet wat hij moet doen. ‘Het apparaat werkt, er zijn scherpe proefplaatjes gemaakt van een fles water.’ Komende week moet er een belangrijke vraag worden beantwoord. Kunnen er mri-plaatjes worden gemaakt als een ander apparaat ernaast röntgenstraling produceert en uitzendt?

Het ultieme doel van de Utrechtse machine is tumoren preciezer te bestralen aan de hand van actuele mri-beelden, die met een tussenpoos van tienden van een seconde worden gemaakt. ‘Gaat óók lukken’, verwacht Raaymakers.

Bestraling is een effectieve methode om gelokaliseerde tumoren aan te pakken. Eerst wordt met een röntgenfoto, een mri- of ct-scan de locatie van de tumor vastgesteld. Vervolgens wordt er een aantekening op het lichaam gemaakt om aan te geven hoe de stralingsbundel moet worden gericht voor een optimale tumorbestraling.

De patiënt moet voor een bestralingssessie vaak twintig tot dertig keer terugkomen in het ziekenhuis. De kans dat de positionering daardoor na verloop van tijd verschuift, is groot. In het lichaam kan in een periode van dagen tot weken veel veranderen; een verschil in blaas- of darmvulling bijvoorbeeld. Tijdens de bestraling beweegt de tumor met de ademhaling mee. Om na weken te kunnen garanderen dat de tumor zo effectief mogelijk wordt aangepakt, wordt een ruim gebied rondom de tumor meebestraald. Daarom wordt er een lage stralingsdosis gebruikt. Zo kan worden voorkomen dat er te veel gezond weefsel beschadigd raakt.

Het UMCU onderzoekt een technisch alternatief. De onderzoekers noemen het zelf de kankertherapie van de toekomst: bestralen onder mri-begeleiding om schade aan omringend weefsel te voorkomen. Het idee lijkt simpel. De praktische uitvoering ervan is ingewikkeld. ‘Bestralingsapparaten en mri-apparatuur beïnvloeden elkaar, waardoor mri-beelden vertekend raken en de bestralingsfocus niet scherp is’, zegt Raaymakers.

In het universitaire ziekenhuis is de afgelopen jaren aan een alternatief gewerkt. De laatste weken is een mri-machine gebouwd met een aangepast ontwerp van de supergeleidende magneet om ervoor te zorgen dat mri-apparaat en bestralingsversneller elkaar niet meer ‘voelen’. De magneetspoel, met een immens magneetveld, is zo gewonden, dat er een ruimte is ontstaan om doorheen te stralen. Om te voorkomen dat het magneetveld de röntgenbundel verstoort, wordt er in de buurt een tegenveld gecreëerd ter compensatie: de som van de twee dipoolvelden is daar nul.

In principe kan het bestralingsapparaat elke beweging van de tumor volgen, geleid door de beelden van het mri-apparaat, zegt Raaymakers. Op termijn moet dat een precisie van een halve millimeter opleveren. ‘Vanwege die grote precisie kan een veel hogere stralingsdosis worden gebruikt. De tumor is zo veel effectiever aan te pakken, zonder dat omringend weefsel wordt meebestraald en beschadigd’, aldus Raaymakers.

Het UMCU bouwde de machine samen met mri-fabrikant Philips en de Zweedse versnellerproducent Elekta. Een eersteling. Het plan is om met dit technische, ‘grofstoffelijke’ prototype het werkingsprincipe aan te tonen. Eerst op het droge. ‘Binnen een jaar met patiënten, in eerste instantie uitbehandelde patiënten’, verwacht Raaymakers. ‘Over twee jaar zijn dan compactere en patiëntvriendelijke behandelmachines te bouwen voor ziekenhuizen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden