Met cabaretier Tim Fransen op zoek naar de erfenis van Kant

In Kaliningrad hoopt hij inspiratie te vinden voor zijn nieuwe show

Voor zijn tweede avondvullende show reisde cabaretier Tim Fransen naar Kaliningrad, op zoek naar de erfenis van filosoof Immanuel Kant. De Volkskrant mocht mee. En had erna nog geen benul van hoe de grote Verlichtingsdenker uiteindelijk in de voorstelling terechtkomt.

Tim Fransen. Foto Daniel Cohen

'Een beruchte uitspraak van Nietzsche is: God is dood. Waarmee hij bedoelde dat God als absoluut houvast zijn geloofwaardigheid heeft verloren. En Nietzsche bedoelde dat niet alleen als een bevrijding, maar ook als een gevaar. Nietzsche voorspelde een ontzagwekkende, spirituele leegte. Een leegte waarvan wij nu weten dat die behoorlijk handig wordt uitgebuit door Roy Donders.'

Bijzondere werkwijze

Grappenmaker Tim Fransen (29) houdt er een bijzondere werkwijze op na. Hij is niet alleen cabaretier (jury- en publieksprijs Leids Cabaretfestival, 2014), maar ook filosoof (cum laude afgestudeerd aan de Universiteit van Amsterdam, 2013). Terwijl zijn collega's net zo lang geestigheden bedenken tot ze voldoende hebben voor een avondvullende theatervoorstelling, en die dan op het laatst van een rode draad voorzien, beweegt Fransen in tegenovergestelde richting. Hij kiest een filosofisch thema waarover hij het wil hebben, zoekt er illustere figuren bij en reist vervolgens af naar plekken die voor hen van belang zijn geweest. Tussendoor schrijft hij zijn materiaal.

Zo ontstond Fransens veelgeprezen debuutvoorstelling Het failliet van de moderne tijd (2015). Daarin vormde Friedrich Nietzsche de rode draad, de Duitse filosoof wiens graf Fransen bezocht.

Maar ook andere denkers kwamen voorbij, zoals Sigmund Freud, de vader van de psychoanalyse. Vooruit, nog eentje dan: 'Freud was een controversieel figuur. Volgens Sigmund Freud willen alle mannen eigenlijk diep van binnen seks met hun moeder. Toen ik dat hoorde... dat was zó'n opluchting. Ik dacht dat ik de enige was, joh.'

Immanuel Kant.

Denker van de Verlichting

Immanuel Kant (1724-1804) geldt als een van de belangrijkste denkers van de Verlichting. Hij oefende grote invloed uit op de ontwikkeling van de westerse filosofie. Arthur Schopenhauer noemde Kants Kritik der reinen Vernunft (1781) het 'belangrijkste boek dat ooit in Europa verschenen is'. De opvatting over het godsbewijs is als een rode draad in Kants kritieken aanwezig. In zijn kritieken betoogt hij dat een godsbewijs volgens de zuivere rede onmogelijk is. Desondanks bleef hij theïst.

Kaliningrad

Eind mei dit jaar zou Tim Fransen naar Kaliningrad vertrekken. Dat moest dan wel voor Immanuel Kant zijn. Immers, die Russische stad bezat als Königsberg een Duits verleden en haar beroemdste inwoner was nog altijd de filosoof Kant. Fransen zou daar in het gezelschap zijn van Thomas Nys, de docent bij wie hij afstudeerde en die inmiddels een vriend was geworden. Om te kijken hoe Fransens gedachten over de show zich vormen, gingen we mee, op researchreis voor wat zijn tweede show Het kromme hout der mensheid moest worden.

We treffen Fransen in de ontbijtzaal van het Radisson Hotel, hartje Kaliningrad. Het is een zonnige dinsdagochtend en de cabaretier lepelt een bord pap leeg. Fransen is een dag eerder gearriveerd vanuit Moskou, waar hij zich in Napoleons Russische veldtocht heeft verdiept - ook 'de kleine korporaal' speelt een rol in de voorstelling. Gisteren hebben Fransen en Nys al een rondje door de stad gelopen. Dat pakte bijzonder teleurstellend uit. Verschillende woonhuizen van Kant waren niet meer terug te vinden. Ook bleek zijn graf van binnen te zijn leeggehaald en ontbrak een beroemde gedenksteen met inscriptie. Fransen, quasi-verbaasd: 'Dat Kant toch niet?' Direct daarop volgt de verontschuldiging. 'Met de naam Kant zijn heel veel flauwe woordspelingen mogelijk, heb ik ontdekt.'

Königsberg

De Duitse filosoof Immanuel Kant (1724-1804) bracht zo goed als zijn hele leven door in Königsberg, de provinciehoofdstad van Oost-Pruisen (Koningsbergen in het Nederlands, en Kaliningrad nadat de Sovjet-Unie het aan het eind van de Tweede Wereldoorlog had veroverd). Hij doceerde aan de plaatselijke universiteit, schreef er zijn magnum opus Kritiek van de zuivere rede en leidde een dusdanig regelmatig leven dat de huisvrouwen van de stad er naar verluidt hun klokken op gelijkzetten wanneer hij tijdens zijn dagelijkse wandeling langs hun ramen liep.

Kant geldt als een van de grote filosofen van de Verlichting. Volgens hem was de Rede, het vermogen tot rationaliteit, het bepalende kenmerk van de mens. In zekere zin fungeerde ze zo als de vervanger van God. Waar God de rechtvaardiging was van de monarchie, gold de Rede als rechtvaardiging van republiek en rechtsstaat. En wat had God eigenlijk te zoeken op het gebied van de moraal? Kant ontwikkelde op basis van rationele principes een universele ethiek: een logisch stelsel van morele wetten, waarin mensen overal ter wereld zich zouden herkennen. Een geweldig idee, vindt Fransen, ware het niet dat de Rede als allesbepalend principe in de filosofie inmiddels weer heeft afgedaan.

Voor een standbeeld van Immanuel Kant.

Driften

'Latere denkers, zoals Schopenhauer, Nietzsche en Freud, hebben laten zien dat de mens wordt geregeerd door allerlei driften en irrationele processen', doceert hij. 'En denkers uit de Romantiek - Herder, Schiller en Fichte - vonden dat de essentie van de mens niet ligt in zijn rationele vermogen, maar juist in de cultuur waarin hij is opgegroeid. Dat speelt nu ook weer. Er wordt gehamerd op nationale identiteit. En identiteit gaat over verschillen tussen groepen mensen, niet over overeenkomsten of solidariteit.'

Daarom is Kant relevant voor onze tijd, stelt Fransen. 'Kants universele ethiek redden, dat is wat ik probeer te doen. Die kan mensen binden.' Maar als ze niet op de Rede gebaseerd mag zijn, waarop dan wel? 'Op onze fundamentele gebrekkigheid, denk ik. Daar wil ik het in mijn voorstelling over hebben. We zijn niet perfect en daar schamen we ons allemaal weleens voor. Toch moet iedereen uiteindelijk erkennen dat hij tekortschiet, langzaam uit elkaar valt en, zonder te weten wat de bedoeling is van dit leven, de dood tegemoet gaat. Die gedeelde gebrekkigheid drijft ons in elkaars armen. Althans, dat wordt mijn these.'

Ontbrekende gedenksteen

Het is tijd om te gaan. Op het nabijgelegen Plein van de Overwinning staat Andrej Zilber (30) te wachten, een filosoof van de plaatselijke Immanuel Kant-universiteit. Hij zal vandaag als reisgids fungeren. Ook Nys (39) sluit zich bij ons aan. Tijdens de kennismaking komt Zilber met een mededeling waar de andere twee filosofen verheugd van opkijken: hij zegt de plek te kennen waar Kants ontbrekende gedenksteen zich bevindt. We volgen hem naar de tram. Terwijl die ons rammelend door de binnenstad voert, trekt buiten de geschiedenis langs de ramen, in de vorm van een schizofrene architectuur: lanen met Pruisische villa's, Chroestsjov-woonflats, het balkon vanwaar Adolf Hitler zijn aanhangers toesprak en pleinen opgeknapt onder Vladimir Poetin.

Ter hoogte van een winkelcentrum wijst Fransen naar buiten. 'Kijk, daar heb je een beeld van Kant. Heel lelijk. Het lijkt wel een laaf uit de Efteling, in kleur en op ware grootte. Wat in Kants geval 1 meter 58 betekent. Ik moest gisteren bukken om met hem op de foto te kunnen.' Ook Nys kijkt naar buiten. 'Ze hadden het plan om dat beeld tot mascotte te maken van de stad', zegt hij vol afschuw. 'Zo noemden ze het echt: mascotte.' Hij vertelt dat een lokale kunstenaar onder de titel 'Happy Kant' een reeks beelden had geproduceerd voor de gemeente. Een hoge ambtenaar noemde het ontwerp echter smakeloos, waarop de beledigde kunstenaar besloot de dingen aan particulieren te verkopen. Smakeloos, dat vinden de filosofen nou ook. Op de vraag waarom volgt een college universele ethiek volgens Kant.

'Ik moest gisteren bukken om met hem op de foto te kunnen.'

Fransen: 'Het gaat er niet om gelukkig te zijn, maar om het geluk wáárdig te zijn, vindt Kant.'

Nys: 'Volgens hem zit er een conflict tussen een gelukkig leven en een goed leven, waarin je doet wat je behoort te doen. Dat is een grote breuk met het oude ideaal dat een goed leven ook een gelukkig leven is. Kant zegt dat je je aan sommige regels moet houden - niet stelen, niet doden - ook al maken ze je niet gelukkig.'

Fransen: 'Geluk definieert Kant als de vervulling van je verlangens.'

Tegenstrijdige verlangens

Nys: 'En omdat mensen tegenstrijdige verlangens hebben, kunnen ze niet weten waar ze gelukkig van worden. Je wilt volgend jaar afstuderen, maar nu wil je naar de kroeg. Daarom kan alleen de Rede ons vertellen wat we moeten doen. Een van Kants voorbeelden is liegen. Stel dat je geld wil lenen waarvan je weet dat je het niet kunt terugbetalen. Toch zul je dat beloven, want anders krijg je dat geld nooit. Maar wat als iedereen zo zou handelen? Dan zou niemand de ander ooit nog geloven. Met andere woorden: als je een leugen vertelt, speculeer je erop dat anderen zich aan een bepaalde regel houden, terwijl je voor jezelf een uitzondering maakt. Rationeel kun je inzien dat zoiets onwenselijk is. Kant vindt dan ook dat het spreken van de waarheid altijd voorrang heeft op je verlangens.'

Fransen: 'Verlangens noemt Kant neigingen. Voorzover we uit neigingen handelen, handelen we per definitie niet vanuit de morele wet.'

Nys: 'Zijn die twee toch in overeenstemming met elkaar, dan is dat toevallig. Soms denk je iets te doen uit goedheid, maar heb je zonder het te weten toch een hedonistisch motief. Een verborgen motief, noemt Kant dat, ver voor Freud.'

Serie standbeelden

Fransen: 'Dus, lang verhaal kort: een serie standbeelden fabriceren die Kant associëren met geluk is een inhoudelijke misser.'

We verlaten de tram bij het kruispunt van de Sjevtsjenkostraat en de Leninboulevard en lopen achter Zilber aan. Langs ons strekt zich een schutting uit van donkerbruin ijzer. Erachter ligt een reusachtig plein, waar het Huis van de Sovjets, een kolos van staal en beton, al een kwart eeuw wacht op zijn voltooiing. Het geld is op. Het terrein is een archeologische opgravingsplek geworden. Zilber wandelt nerveus heen en terug langs de schutting. Op een hoek houdt hij halt en klimt op een verhoging. Fransen en Nys komen naast hem staan. Zilber wijst. 'Daar stond de muur waarin die gedenksteen zat.' Kleine pauze. 'Hij is opgeblazen.'

Zilber is naar huis. In café-restaurant Tante Fischer bestelt Nys Köningsberger Klopse, de lokale gehaktbal. 'Die at Kant altijd.' Wanneer de serveerster weg is, klaagt Fransen over de achteloze omgang met Kants nalatenschap. 'Ze maken een poppetje van hem, omdat het WK voetbal volgend jaar naar de stad komt.' Nys vertelt over een ontmoeting met een kunstenares die cartoons tekent van Kant. Dat ging niet veel verder dan ansichtkaarten met spreuken als: 'All you need is Kant'. Nys: 'Niemand interesseert zich voor de inhoud.'

Filmpje

Opeens schuift een Rus bij ons aan. Het is de gezette dertiger die een tafeltje verderop halve liters bier heeft zitten drinken. Hij geeft ons zijn mobiele telefoon: kijken alstublieft. Op het scherm is een filmpje te zien van een dikke man, ergens op een plein. Hij draagt een kort T-shirt en probeert zijn armen zodanig terug te steken in de mouwen dat hij zichzelf min of meer in een knoop legt. Een andere man geeft hem instructies. Hij volgt ze lijdzaam op, met een verwachtingsvolle glimlach. Dan trekt de andere man plotseling de broek van de dikkerd naar beneden, waardoor deze in zijn kleine blote piemel staat, niet bij machte zich weer te bedekken. Secondenlang staart hij ongemakkelijk grijnzend in de camera. Ook wij lachen en geven de telefoon terug aan de Rus, die hardop schatert. Hij wil een selfie. 'Avtofoto?' We poseren. Binnen 20 minuten ligt de man aan zijn tafeltje te slapen.

Drie maanden later. Fransen staat aan de vooravond van de eerste try-out van zijn nieuwe voorstelling. Zoals altijd heeft hij zijn belevenissen in het buitenland opgetekend in een brief en die vervolgens gestuurd naar een bevriende theatermaker. Hij was het die hem adviseerde door middel van reizen inspiratie op te doen en alles te verwerken in een verslag, om zo zijn gedachten te ordenen en grappen uit te proberen. De Ruslandtekst telt bijna 18 duizend woorden, negen maal zoveel als dit artikel. 'Als ik zo'n brief schrijf, komt er ander materiaal naar boven dan wanneer ik thuis vanuit een comedymodus grappen zit te bedenken', vertelt Fransen. 'Een verslag over concrete gebeurtenissen raakt vermengd met filosofische bespiegelingen. Die combinatie werkt goed.'

Fundamentele gebrekkigheid

In de eerste try-out ontbreekt Kaliningrad volledig. Kant haalt het podium, maar Napoleon en Moskou stelen de show. Wat gebeurt er met die ene dag in mei? Met zijn Efteling-Kant? En de verdwenen gedenksteen? Fransen weet het nog niet, maar de man in het restaurant maakt nog steeds een kans, zegt hij. 'Ik vond het fascinerend dat iemand van de andere kant van de wereld ons een humoristisch filmpje kon laten zien en wij het meteen herkenden als humor. Mijn stelling luidt dat de fundamentele gebrekkigheid van de mens de basis zou moeten zijn voor solidariteit. Humor draait voor mij bovendien precies om diezelfde gebrekkigheid. Onze kwetsbaarheid. Net als in dat filmpje met die man die voor lul wordt gezet.'

Later mailt Fransen ons zijn reisverslag. Daarin staat hetzelfde, zij het iets minder hoogdravend. 'Het tekort van een kleine piemel (...) maakte het extra grappig. Sterker nog, dat was misschien wel een noodzakelijk ingrediënt. Laat ik het zo zeggen: ik denk dat het filmpje aanzienlijk minder grappig was geweest als de broek naar beneden werd getrokken en de man een enorme penis zou blijken te hebben. Dat hij nonchalant en zelfverzekerd zou blijven staan met een lid dat tot onder zijn knieën bungelt, en hij in de camera zou kijken (...) met een blik van: ja, ik wilde er zelf niet over beginnen, maar ik heb dus een enorme lul. Kijk maar even goed.'

Maar of die grap de voorstelling haalt, weten we pas volgend jaar.

Het kromme hout der mensheid is vanaf februari in de theaters. Tot die tijd speelt Tim Fransen try-outs.

N.B.: Op verzoek van de geïnterviewde is een naam in dit artikel geanonimiseerd in mei 2018.

Meer over