Mensen zijn kampioen zelfbedrog, kijk maar naar Trump

Belangwekkende bijzaken

Jaarlijks publiceren Nederlandse wetenschappers 172 duizend onderzoeken. In deze rubriek een greep uit die onderzoeken die bijna onopgemerkt waren gebleven.

Donald Trump tijdens zijn inauguratie. Foto epa

Van alle wonderlijke voorvallen rond het presidentschap van Donald Trump was dit misschien de wonderlijkste: die keer dat hij pochte dat er nog nooit zoveel mensen bij een inauguratie waren geweest als de zijne. Raar. Iedereen kon toch zien dat het veld voor het Witte Huis halfleeg was? Maar misschien geloofde Trump het écht, oppert filosoof Roy Dings (Radboud Universiteit). 'Een zelfbedrog, dat hij in stand kon houden doordat zijn directe omgeving hem gelijk gaf.'

Mensen zijn kampioen zelfbedrog, dat weten psychologen allang. Vandaar dat we massaal staatsloten kopen terwijl de kans om te winnen verwaarloosbaar is; vandaar dat we dierenleed vreselijk vinden maar toch vlees eten; vandaar dat er aan talentenshows altijd weer mensen meedoen die helemaal niet kunnen zingen. Dat is geen domheid of naïviteit: enige zelfmisleiding is nodig om mentaal overeind te blijven.

Maar zelfdeceptie gebeurt niet alleen in ons hoofd, stelt Dings, die zijn bekroonde afstudeerscriptie omwerkte tot artikel in vakblad New Ideas in Psychology. We zetten, vaak onbedoeld, ook onze medemens erbij in. Zie Trump, die zich omringt met ja-knikkers en tegensprekers ontslaat. Of zie de echoënde filterbubbels op internet: allemaal gelijkgestemden, die zichzelf en elkaar van alles op de mouw spelden.

Zo organiseren we onze zelfmisleiding. 'Als ze mij op een bijeenkomst iets vragen en ik weet het niet, zal ik geneigd zijn er een beetje omheen te praten', noemt Dings als voorbeeld. 'Zo laat ik, zonder dat ik me ervan bewust ben, anderen denken: díé weet waar hij het over heeft! Waarna men mij benadert als iemand met verstand van zaken - en mijn zelfdeceptie in stand blijft.'

Wie? Roy Dings (Radboud Universiteit Nijmegen)

Wat is z'n specialiteit? Filosofie, psychologie

Originele titel publicatie? Social strategies in self-deception

Vrij vertaald? Mensen beduvelen zichzelf en zetten daarbij ook andere mensen in

Niet onbelangrijk om zulke mechanismes te doorzien, vindt Dings. 'Vooral op sociale media zie je dit effect voortdurend.' De facebooker zet zijn mooiste foto's online; vrienden reageren met likes; en zo blijft het zelfbedrog van een fantástisch bestaan in stand.

Als iedereen dat doet, kan dat misschien problemen geven, vermoedt Dings. 'De norm waaraan je moet voldoen komt steeds hoger te liggen. Als iedereen foto's op Facebook zet van een geweldige reis naar de andere kant van de wereld, valt jouw vakantie naar Noordwijk tegen.'

Allemaal zaken om te overdenken en nader uit te zoeken, vindt hij. Door anderen, want zelf bestudeert Dings inmiddels een ander onderwerp. Al mag hij nu en dan graag nog lezingen geven over ons fascinerende vermogen tot zelffopperij.

'Iedereen herkent het', zegt Dings. 'En als je het eenmaal weet, zie je dit overal om je heen gebeuren.'