Melkwegkern is kosmische sproeier van geladen deeltjes

Het Melkwegstelsel blaast twee uitwaaierende bundels van geladen deeltjes het heelal in, met de energie van een miljoen exploderende sterren.

De Melkweg is zichtbaar boven het Mont Blanc-massiefBeeld EPA

Het gaat voornamelijk om elektronen, die met een snelheid van zo'n 1.000 kilometer per seconde omhoog en omlaag stromen uit het centrum van de Melkweg. De twee bundels hebben een gezamenlijke lengte van 50 duizend lichtjaar - ongeveer de helft van de middellijn van het Melkwegstelsel.

Radiotelescoop
Aan de sterrenhemel is van de energierijke bundels niets te zien. Ze zijn ontdekt met de Parkes-radiotelescoop van 64 meter doorsnee in Australië. Die bracht ook de polarisatie van de radiostraling in kaart, veroorzaakt door het magnetisch veld dat door de bundels wordt meegevoerd. De ontdekking is gisteren gepubliceerd in Nature.

Het onderzoeksteam, onder wie Marijke Haverkorn van de Radboud Universiteit Nijmegen, concludeert dat de elektronen versneld worden door zware sterren die aan het eind van hun korte leven exploderen. Vervolgens worden ze meegevoerd door 'sterrenwinden'.

Supernovaexplosies en krachtige sterrenwinden komen in het centrum van het Melkwegstelsel veel voor, omdat er in hoog tempo nieuwe, zware sterren worden geboren, in een gebied met een middellijn van slechts een paar honderd lichtjaar.

Vingerafdruk
Doordat het Melkwegstelsel ronddraait, zijn er in de bundels spiraalvormige structuren te zien, die in feite een 'vingerafdruk' vormen van de stervormingsactiviteit in de afgelopen tien miljoen jaar - ongeveer zoals je gekronkelde waterslierten ziet wanneer je bij een tuinsproeier de kraan steeds open en dicht draait.

Eerder werden door de Amerikaanse Fermi-ruimtetelescoop boven en onder het Melkwegcentrum al twee brede 'bundels' van energierijke gammastraling ontdekt. Er was toen niet duidelijk of die geproduceerd worden door het zwarte gat in het midden van de Melkweg of door geboortegolven van nieuwe sterren. De nieuw ontdekte radiobundels vallen nauwkeurig samen met deze 'fermi-bellen', waarmee dat raadsel nu is opgelost.

Ook veel andere sterrenstelsels vertonen (smalle) bundels van energierijke elektronen die radiostraling uitzenden. Volgens Haverkorn worden die in de meeste gevallen echter niet veroorzaakt door stervorming, maar zijn ze gerelateerd aan uitbarstingen van het superzware zwarte gat in de kern van zo'n stelsel. 'In de Melkweg is dus een ander mechanisme werkzaam,' zegt ze.

Tuinsproeieractiviteit
Het is volgens de onderzoekers zelfs denkbaar dat de 'tuinsproeieractiviteit' van de Melkweg juist de oorzaak is van de geringe activiteit van het centrale zwarte gat: doordat er vanuit het centrumgebied van het Melkwegstelsel veel gas naar buiten wordt geblazen, komt er relatief weinig materiaal in het zwarte gat terecht.

Haverkorn denkt bovendien dat de nieuw ontdekte bundels een rol spelen bij het genereren en het in stand houden van het magnetisch veld in de buitengebieden van het Melkwegstelsel.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden