Meer dan ooit zullen wetenschappers zich moeten roeren

Amerikaanse wetenschap onder vuur sinds aantreden Trump

Sinds het aantreden van president Trump ligt de Amerikaanse wetenschap meer dan ooit onder vuur. Onderzoekers beseffen dat ze de feiten niet langer voor zichzelf kunnen laten spreken.

Protest in Boston Beeld Adri de Vrieze

'What do we do when science and research are under attack? We stand up and fight back!' De aanwezigen op het plein voor de openbare bibliotheek in Boston schreeuwen de leuzen na die de laatste spreker van vanmiddag door de megafoon scandeert. Ze houden houten en kartonnen borden omhoog met teksten zoals 'Niet gestorven aan een infectie? Bedank een wetenschapper' en 'Make America Smart Again'. Enkele honderden wetenschappers en wetenschaps-believers zijn deze zondag 19 februari op de been om zich te laten horen voor de wetenschap - al grapt iemand tegen het einde dat het er 'zeker twintigduizend waren'. De meesten nemen deze week deel aan de jaarlijkse bijeenkomst van de American Association for the Advancement of Science (AAAS) de grootste ter wereld waarop wetenschappers, pers en publiek samenkomen.

De Amerikaanse wetenschap bevindt zich sinds het aantreden van president Donald Trump op 20 januari in een benarde positie. Trump lijkt weinig op te hebben met wetenschappelijk onderzoek en de resultaten ervan. Hij stelde anti-vaccinatie-activist Robert Kennedy jr. aan om een panel over vaccinveiligheid te leiden. Hij beloofde dat de VS zich zullen terugtrekken uit het eind 2015 in Parijs overeengekomen klimaatakkoord. Hij verbood wetenschappers van de Environmental Protection Agency (EPA) nog langer zelfstandig met pers en publiek te communiceren. En hij stelde oud-advocaat Scott Pruitt aan als hoofd van dit agentschap - een man die zijn carrière lang juridische strijd leverde tegen de 'regelzucht' van de EPA, veelal in samenwerking met de olie-industrie. Vlak voor Trumps inauguratie werd zonder toelichting een door de Centers for Disease Control (CDC) georganiseerde top over klimaat en gezondheid die half februari zou plaatsvinden afgeblazen - vermoedelijk onder druk van bovenaf.

Een van de initiatiefnemers van de betoging is de 200 duizend leden tellende Union of Concerned Scientists (Unie van Bezorgde wetenschappers, UCS). Op de AAAS-meeting organiseert de UCS een debat naar aanleiding van een rapport dat ze in januari publiceerde over wetenschappelijke integriteit in het beleid van het Witte Huis. Op 17 februari verscheen een verkorte versie in het wetenschappelijk tijdschrift Science. Daarin beschrijft de UCS hoe vooral Republikeinse presidenten de wetenschap naar hun hand probeerden te zetten. Zo bleek uit artikelen van The New York Times en de Washington Post en uit UCS-onderzoek dat onder Bush jr. wetenschappers werden gecensureerd en rapporten over milieu en klimaat werden gemanipuleerd om besluiten te legitimeren, onder meer door vicepresident Dick Cheney. Ook stelde Bush industrie-vertegenwoordigers aan als hoofd van de instantie die de industrie moest controleren. 'Trump gebruikt dezelfde tactieken als Bush, maar tilt het naar een heel ander niveau,' zegt Gretchen Goldman van de UCS.

De UCS vreest voor de financiering van klimaatonderzoek, van fundamenteel onderzoek in het algemeen, voor het vrije verkeer van wetenschappers en voor het uitingsrecht van dissidente wetenschappers. Een van de maatregelen waarover Goldman zich zorgen maakt, is de bevoegdheid van het Amerikaanse congres om het salaris van een wetenschapper terug te schroeven naar 1 dollar. Die maatregel werd in 1876 opgesteld, in 1983 afgeschaft en begin dit jaar weer ingevoerd. 'Duidelijk bedoeld om dissidente wetenschappers te intimideren. Zelfs al wordt ze niet uitgevoerd, dat de maatregel er is en erover gesproken wordt heeft effect,' zegt Goldman.

Protest in Boston Beeld Adri de Vrieze

Waar bij de vorige edities van de AAAS-meeting beleid geen publiekstrekker was, puilen de zalen dit keer uit bij sessies met titels als 'Het betrekken van mensen die wetenschap wantrouwen bij wetenschapsbeleid' en 'Unfinished business, wetenschapsbeleid voor het Witte Huis'. 'Het is een uitzonderlijke tijd', zegt Rush Holt, oud-hoogleraar en Democratisch senator, die sinds 2015 de directeur is van de AAAS. 'Ik heb in mijn carrière allerlei initiatieven vanuit de wetenschap meegemaakt - tegen kernbommen, voor genetische modificatie - maar nooit voor de wetenschappelijke gemeenschap en wetenschappelijk onderzoek op zichzelf.' Het gevoel van urgentie is volgens Holt terecht. 'Wanneer een president zonder enige gêne woorden als alternatieve feiten in de mond neemt, weet je dat er een probleem is.'

Een onheilspellende blik in de toekomst van onder politieke druk staande onderzoekers wordt gegeven in een sessie over onderzoek naar wapengeweld. Dat wordt al sinds 1997 niet meer door de landelijke overheid gefinancierd, dankzij een door de Republikeinen ingediende wet die al het onderzoek verbiedt dat zou kunnen bijdragen aan strengere wapenwetten. 'Het beleid is volledig in handen van de wapenlobby. Er zijn gewoon geen betrouwbare cijfers om hen tegen te spreken', zegt David Hemenway, wapengeweldonderzoeker aan de Universiteit van Harvard.

De meest gehoorde uitspraak op de meeting, uit de mond van Holt en verschillende anderen, is: 'meer dan ooit'. Meer dan ooit zullen wetenschappers zich moeten roeren en moeten laten zien dat de economie en vooruitgang van Amerika drijven op hun bevindingen. Wetenschappers kunnen niet langer de feiten voor zich laten spreken, betoogt Harvard-hoogleraar wetenschapsgeschiedenis Naomi Oreskes in haar openingsvoordracht. Volgens haar zijn wetenschappers te terughoudend uit angst hun geloofwaardigheid te verliezen. Ten onrechte, aldus Oreskes. Ze noemt onder meer Albert Einstein en Niels Bohr, die zich jarenlang hard maakten voor strenge regulatie van kernwapens.

Verontrust

De Union of Concerned Scientists (UCS) werd in 1969 opgericht, toen de Vietnam-oorlog in volle gang was en de met olie vervuilde Cuyahoga River in Cleveland in brand was gevlogen. Volgens de UCS stelde de Amerikaanse overheid de wetenschap te veel in dienst van militaire en te weinig van maatschappelijke doelen. De UCS houdt regelmatig enquêtes onder wetenschappers en overheidsonderzoekers om de integriteit te peilen en richtte een kliklijn op voor wetenschappers die worden geïntimideerd of gecensureerd. Onder meer Julie McDonald, een hoge ambtenaar die onder president Bush jr. rapportages over bedreigde diersoorten vervalste, moest na anonieme tips aan UCS opstappen.

Een van de wetenschappers die actie onderneemt is moleculair bioloog Michael Eisen van de Universiteit van California in Berkeley. Hij maakte eind januari bekend zich kandidaat te stellen als senator in California. 'Politici zeggen altijd wat hun standpunt is, maar nooit hoe ze daartoe gekomen zijn', zegt Eisen. 'Ze gebruiken wetenschap niet om hun aannames te onderzoeken, maar om die te verantwoorden. Ik wil die postmodernistische gemakzucht bestrijden met ratio.'

Eisen is niet de enige die weerstand biedt. De afgeblazen CDC-top werd alsnog georganiseerd, door onder meer het Climate Reality Project van oud-vice-president Al Gore. EPA-medewerkers en andere overheidsonderzoekers laten online van zich horen via schuilaccounts. En op bijeenkomsten zoals hier in Boston bevragen wetenschappers elkaar over hoe ze hun werk beter kunnen doen en verantwoorden. 'Misschien kan deze crisis ertoe leiden dat de wetenschap haar positie in de samenleving weet te verbeteren,' zegt AAAS-directeur Holt.

Op 22 april wordt in Washington DC een grote mars voor de wetenschap gehouden, waarvan de betoging in Boston een voorproefje is. Tegen half drie verlaten de meeste wetenschappers het plein voor de bibliotheek. Een klein clubje danst in de smeltende sneeuw, de borden wild op en neer bewegend. 'Respect' van Aretha Franklin schalt uit de speakers.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.