Opinie

'Mededogen is te danken aan de evolutie'

Voor goedheid is religie geen voorwaarde. Zet mensen bij elkaar en hun empathische brein doet zijn werk. Voor je het weet doen ze een dansje, schrijft Maarten Keulemans, chef wetenschap van de Volkskrant.

Liefhebbers dansen de tango op een Argentijns festivalBeeld epa

En daar kwam de aap uit de mouw. God is niet de man met de baard die af en toe een wonder verricht, aldus onderzoeker Christiaan Hogenhuis van stichting Oikos in een mooi verwoorde aanval op Paul Cliteurs betoog tegen monotheïsme. Eerder is God een gevoel, 'een manmoedige poging de ervaring te benoemen dat ondanks alle dood, verderf, strijd en onrecht (...) steeds ook weer mensen zich - schijnbaar tegen beter weten in - inzetten om dat kwaad te keren'.

Het gaat hier dus om 'waarden en praktijken ten goede', aldus Hogerhuis, en die zijn niet alleen 'onbegrijpelijk' maar ook nog eens een bovennatuurlijk: 'Het gaat uit boven wat ons menselijkerwijs mogelijk en haalbaar lijkt, ook al zijn het toch steeds concrete mensen die zich voor het goede inzetten.'

Goddelijke bemoeienis
Achter die ronde woorden gaat een negatief mensbeeld schuil: laat mensen hun gang gaan, en zonder goddelijke bemoeienis komt het kwaad vroeg of laat tot uiting. Een oude gedachte, die teruggaat op de vroegste godsdiensten, onze westerse cultuur doordrenkt en nog steeds veelvuldig van stal wordt gehaald.

Het is een visie die sterk indruist tegen wat de wetenschap aan inzichten over de natuur oplevert. Van alle wezens op deze planeet is er maar één die opeengepakt in een stalen koker een transatlantische vlucht kan maken zonder elkaar de schedel in te slaan, zoals antropologe Sarah Blaffer Hrdy schreef. Probeer dat eens met een buis vol gorilla's.

Daar is weinig goddelijks aan. Biologen en primatologen zijn het erover eens dat ons morele en sociale gevoel zeer diepe wortels heeft. Niet alleen onze directe verwanten de bonobo en de chimpansee, maar ook diverse andere sociaal levende diersoorten vertonen in experimenten en in de natuur zoiets als rudimentaire 'naastenliefde', gedrag dat hun eigenbelang overstijgt. Zorg voor de zwakkeren, opkomen voor niet-verwante groepsleden, gevoel voor gerechtigheid, begrip van de intenties van soortgenoten.

Sociale lijm
Gaande de evolutie werden de groepen waarin onze voorouders leefden groter, en dat kon alleen als de sociale lijm die ze bijeenhield sterker werd. Uit de fossielen van onder meer Neanderthalers blijkt dat oermensen elkaar niet lieten stikken: de botten tonen geheelde wonden en breuken en zelfs sporen van simpele operaties en tandheelkundige ingrepen. Al vóórdat de moderne mens bestond, was er zoiets als compassie. Niets bovennatuurlijks aan: stabiele groepsrelaties zijn een voorwaarde voor het leven in grote groepen, en dus hebben eigenschappen die 'mededogen' bevorderen evolutionair voordeel.

Die eigenschappen zijn zelfs verankerd geraakt in ons lijf. Zo zijn onze hoektanden gekrompen, hebben we oogwit waardoor we van grote afstand elkaars blikken kunnen lezen, aanpassingen in ons gelaat om een rijker palet aan emoties over te kunnen brengen en gedragsaanpassingen als lachen, huilen en praten om de sociale omgang te regelen. Ons brein heeft een sterk ontwikkelde prefrontale cortex (het 'zelfbeheersingsgebied', achter het voorhoofd) en spiegelneuronen, gespecialiseerde cellen die ons letterlijk laten meevoelen als een medemens pijn of verdriet heeft. De evolutie heeft ons, kortom, een 'empathisch brein' opgeleverd, zoals de Groningse hoogleraar Christian Keysers het noemt in zijn gelijknamige boek. Bij de enkeling die desondanks toch onuitsprekelijke wreedheden begaat, zijn de natuurlijke remmen en empathiemodules in de regel beschadigd of tijdelijk ontregeld, door hersenschade, traumatisch misbruik in de jeugd, of de tijdelijke roes van drank, alcohol of drugs.

Er is nog iets dat een mens tot geweld of ander kwaad aanzet, en dat is groepsideologie. Onze neiging om mee te lopen met de groep is meteen de keerzijde van ons sociale instinct. Ook dat gaat ver terug: de Britse zoöloog Jonathan Kingdon wijst er bijvoorbeeld op dat voor grote groepen apen de beste geweldsstrategie 'mobbing' is: met zijn allen tegenover de tegenstander kabaal gaan staan maken. Ook de grote gruweldaden van onze tijd - Rwanda, holocaust, Cambodja - zijn in de regel het gevolg van een opgelegde wereldse of religieuze ideologie, niet uitingen van een of ander aangeboren menselijk kwaad.
'Geloof kan ons behoeden voor een al te grote zelfverzekerdheid', stelt Hogenhuis. Daarin heeft hij maar half gelijk: geloof kan ook overmoedig maken, en de legitimatie geven om op kruistocht, heksenjacht of godsdienstoorlog te gaan.

Psychologische afstand
Wat religieuze mensen als Hogenhuis aanzien voor goddelijk, lijkt eerder de natuurlijke staat van een normaal functionerend menselijk individu. Niet voor niets zijn bij oorlogen veel inspanningen erop gericht om de psychologische afstand tussen mensen zo groot mogelijk te maken. De vijand wordt ideologisch ontmenselijkt, het geweld afstandelijk gemaakt met codewoorden en rituelen, het geweten gesust met een strakke bevelstructuur en een afgeschoven verantwoordelijkheid.

Gelukkig komt het 'goede' vaak verrassend gemakkelijk weer boven, als de greep van de ideologie verslapt. In koloniaal Amerika moesten priesters de blanke kolonisten er geregeld aan herinneren niet te vriendschappelijk om te gaan met hun zwarte slaven; in de Tsjetsjeense oorlog werd een Russische eenheid eens in verlegenheid gebracht nadat men een voertuig aan de vijand had verspeeld bij het kaarten; en vorige week nog schorste het Israëlische leger enkele soldaten die in een disco samen met Palestijnen feest hadden gevierd.

Maarten Keulemans is chef wetenschap van de Volkskrant.
Twitter: @mkeulemans

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden