Maken we elkaar het leven zuur op het werk?
© THINKSTOCK

Maken we elkaar het leven zuur op het werk?

Klopt dit wel?

Berichten verspreiden zich dankzij internet razendsnel, of ze nu waar zijn of niet. In de rubriek Klopt dit wel? gaat de Volkskrant voor u op zoek naar de feiten achter het nieuws. Vorig jaar onderzochten we 'pesten op het werk'. Lees hieronder onze bevindingen daarover terug, op de dag dat de rijksoverheid begint met de campagne 'Moet toch kunnen'.

Het zijn verontrustende cijfers, die de aftrap van een overheidscampagne tegen pesten op het werk door minister Asscher omringen. 'Eén op de vier collega's gepest', kopte het AD op de voorpagina. Een 'half miljoen mensen wordt gepest op werkvloer', aldus het ANP. Volgens NU.nl worden die zelfs 'structureel' gepest. Volgens de NOS zijn er 'door de crisis meer pesterijen op het werk', en volgens treinkrant Metro kost het pesten zelfs 2 tot 4 miljard per jaar.

Geen wonder dat minister Asscher er maandag op uit trok 'om dit probleem tegen te gaan'. Maar wat klopt ervan, en wat niet? Op zoek naar de waarheid raak je al snel verstrikt in een web van cijfers en onderzoeken. Een inventarisatie van de meest opmerkelijke beweringen.

'Een kwart van de werknemers is weleens gepest door collega's'

Een cijfer gebaseerd op een snelle 'flitspeiling' die het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid liet uitvoeren door marktonderzoeksbureau Veldkamp. Die schreef vervolgens een enquête uit onder een representatieve steekproef, genomen uit een internetpanel van TNS/Nipo: 26 procent gaf aan 'weleens gepest te zijn in zijn loopbaan'.

Maar 'ooit' is uiteraard nogal breed: zijn dit mensen die nog steeds worden gepest? Uit wat geldt als het meest betrouwbare onderzoek naar (onder meer) pesten op het werk, de langlopende Nationale Enquête Arbeidsomstandigheden van TNO en het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS), komt een heel ander beeld naar voren.

Gevraagd of men 'het afgelopen jaar' was gepest op het werk, antwoordde 7,8 procent van de werknemers bevestigend. Dat zijn de 500 duizend die in verschillende berichten opduiken. Maar slechts 1,2 procent, omgerekend 80 duizend mensen, gaf aan 'vaak' of 'zeer vaak' te zijn gepest. Nog steeds een verontrustend aantal, maar gelukkig wel heel wat minder dan de 'half miljoen' die volgens NU.nl 'structureel' wordt gepest, en al helemaal minder dan de 2,1 miljoen mensen die 'ooit' is gepest.

En er is meer op die 2,1 miljoen af te dingen. Zo benaderden de Veldkamp-onderzoekers hun respondenten met de mededeling dat het hier ging om een enquête naar pesten op het werk: dat kan juist slachtoffers hebben aangetrokken.

Bovendien moesten de geënquêteerden eerst tweemaal een lijst met mogelijke pestgedragingen doorvlooien, waaronder ook meer 'onschuldige' gedragingen zoals roddelen, informatie achterhouden, voortdurend kritiek geven of practical jokes uithalen. Ook dat zal de antwoorden wat hebben aangeduwd richting: ja, dat is mij ooit ook wel eens overkomen.

Oordeel:

'Meer pesterijen op werk door de crisis'

Wij hebben dezelfde informatie als jullie en proberen daar ook chocola van te maken

Laura Willemse

'In onzekere tijden willen sommigen laten zien dat ze beter zijn dan anderen en dat gebeurt onder meer door collega's te pesten', aldus Laura Willemse, voorzitter van Stichting Pesten op de Werkvloer, tegen de NOS.

Maar in de eerder genoemde statistieken van TNO en het CBS, die het pesten op het werk sinds 2005 meten, is van zo'n toename geen sprake. Het 'pestgetal' ging zelfs een beetje omlaag sinds de economische crisis in 2008 uitbrak: van ruim 8 procent naar rond de 7,5 procent.

Het is nog te kort dag om te spreken van een structurele afname, benadrukt senioronderzoeker Seth van den Bossche van TNO, en helemaal uitsluiten kan niet, omdat de Nationale Enquête Arbeidsomstandigheden zich beperkt tot werknemers. Slachtoffers die werkeloos of arbeidsongeschikt thuis zitten, zijn niet ondervraagd. Maar: 'Het is een redelijk stabiel fenomeen. We zien in de cijfers in elk geval geen aanwijzing dat er een grote stijging zou zijn geweest door de crisis.'

Willemse baseerde de stijging dan ook op een vergelijking tussen de meest recente cijfers van het TNO en het CBS en een onderzoek uit 2010 dat door Universiteit Twente werd gehouden onder leden van de CNV Bedrijvenbond. Daaruit bleek dat 17 procent van de werknemers op dat moment te maken had met pesterijen op het werk. 'Dat zijn circa 250.000 tot 350.000 mensen!', meldt de website van Stichting Pesten op de Werkvloer.

Een goed moment om even de rekenmachine erbij te pakken. 17 procent van de ruim 7 miljoen mensen die in 2010 volgens het CBS tot de werkzame beroepsbevolking behoorden, dat komt neer op zo'n 1,3 miljoen (!) mensen. Nu is daar ook wel weer wat op af te dingen: zo was 83 procent van de respondenten man en bestond de grootste groep uit MBO'ers, voornamelijk werkzaam in industriële branches. Dus niet bepaald representatief voor alle werkende Nederlanders.

Maar waar komt die 350 duizend nou vandaan? 'Wij hebben dat overgenomen uit een artikel', zegt Willemse. 'Nieuws uit Nederland - laatste nieuws 7 oktober 2012' luidt de bronvermelding bij het integraal overgenomen artikel - meer is er niet over te vinden. Het gaat om een schatting van werknemers die structureel gepest worden.

Het lijkt er in ieder geval op dat een aantal cijfers wat door elkaar zijn gaan lopen. 'Het is voor ons ook lastig in te schatten', zegt Willemse. 'Wij hebben dezelfde informatie als jullie en proberen daar ook chocola van te maken.'

De Stichting Pesten op de Werkvloer zal voortaan afgaan op de cijfers van de Nationale Enquête Arbeidsomstandigheden, benadrukt Willemse. 'Dat wordt elk jaar herhaald en dan kunnen we appels met appels vergelijken en peren met peren.'

Oordeel:

'Pesten kost 2 tot 4 miljard euro per jaar'

Het zijn niet alleen de slachtoffers die lijden onder aanhoudend getreiter: het kost de samenleving ook een flinke duit: 2 tot 4 miljard euro per jaar, berekende de Stichting Stop Pesten Nu!. Voorzitter Patricia Bolwerk baseerde dat op een onderzoek uit 2014 door Belgische HR-dienstverlener Securex. Volgens dat onderzoek kost elke werknemer die klaagt over pesten jaarlijks tussen de 3.600 en 12.500 euro.

'Dat bedrag hebben we vermenigvuldigd met het aantal slachtoffers', verklaart Bolwerk. Daar kun je verschillende berekeningen op loslaten, die inderdaad al snel in de miljarden lopen.

Maar de meest gedetailleerde berekening van de schade door pesten komt - wederom - van TNO: zo'n 900 miljoen euro per jaar aan loonkosten die worden doorbetaald. TNO kwam op dat bedrag door te berekenen hoeveel extra dagen méér de mensen die zeiden dat ze gepest werden ziek waren en dat te koppelen aan bruto loonkosten.

Een (kleine) armslag is overigens op zijn plaats: niet uitgesloten is bijvoorbeeld dat er mensen bij zitten die toevallig langdurig ziek werden om een heel andere reden, of mensen die niet zozeer ziek werden omdat ze gepest werden - maar gepest werden vanwege hun ziekte.

'Bij die 900 miljoen zijn de maatschappelijke kosten niet mee berekend', merkt Bolwerk bovendien op. 'We hebben ons inderdaad beperkt tot de kosten voor werkgevers', beaamt TNO-onderzoeker Van den Bossche. 'De maatschappelijke schade is nog niet goed onderzocht, dus enige terughoudendheid is wel op zijn plaats.'

Oordeel: