Opinie

'Machthebbers: voel je verantwoordelijk voor de vrijheid van wetenschap'

Nederland heeft een verantwoordelijkheid voor wetenschappers die elders in de wereld worden bedreigd, schrijft Pieter Drenth. 'Als een wetenschap haar onafhankelijkheid en onpartijdigheid verliest, wordt zij vroeger of later onbruikbaar en irrelevant.'

OPINIE - Pieter Drenth
De Russische president Medvedev schudt de hand van de Chinese president Xi Jinping. Beeld epa
De Russische president Medvedev schudt de hand van de Chinese president Xi Jinping.Beeld epa

Afgelopen weekeinde bezocht de nieuwe Chinese leider Xi Jinping Rusland. Het was zijn eerste staatsbezoek. Bij deze gelegenheid werden warme woorden gesproken over de innige vriendschap tussen beide landen. Landen die een gezamenlijke mondiale verantwoordelijkheid voelen nu, zoals sommige waarnemers duiden, dat Europa passé is.

De innige vriendschap moet enige tijd geleden toch wel een deuk hebben opgelopen. Onlangs kwam de Russische fysicus Valentin Danilov op borgtocht vrij na negen in jaar in een Russische cel te hebben doorgebracht. Danilov zou wetenschappelijke gegevens hebben doorgespeeld aan, jawel, China. Het ging nota bene om gegevens die daarvóór al waren gepubliceerd.

In vrijheid floreren
Het is te hopen dat de mondiale machthebbers zich ook verantwoordelijk voelen voor de vrijheid van wetenschapsbeoefening. Niet alleen omdat wetenschap de motor van vooruitgang is, maar ook omdat zij slechts in vrijheid kan floreren: de vrijheid - het recht - om zelf vragen te bedenken en op zoek te gaan naar de antwoorden. Een vrijheid die door dictatoriale en andere repressieve regimes vaak wordt beknot. Onder deze regimes wordt onderzoekers het onderzoeken vaak onmogelijk gemaakt. Wetenschappers mogen hun onderzoek niet publiceren of publiekelijk bespreken als de boodschap de machthebbers niet bevalt. Niet zelden worden onderzoekers vervolgd, gevangengezet - zoals Danilov - of met de dood bedreigd.

Dat voor Nederlanders vrijheid een groot en soms bijna vanzelfsprekend goed is, geeft ons verplichtingen. Onder de vlag van het internationale Scholars at Risk-programma (SAR) bieden Nederlandse universiteiten en hogescholen bedreigde en gevluchte wetenschappers de kans hun werk in Nederland voort te zetten. Dit initiatief is genomen door de Stichting voor Vluchteling-Studenten UAF, die jaarlijks meer dan drieduizend talentvolle vluchtelingen ondersteunt bij hun studie en bij het vinden van werk. De Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW) ondersteunt dit initiatief van harte, zowel moreel als door het beschikbaar stellen van een gasthoogleraarplaats.

Wetenschap is een wereldomspannende onderneming. Een onbelemmerd verkeer van onderzoekers en van onderzoeksresultaten veronderstelt de gemeenschappelijke acceptatie van de vrijheden die bij wetenschapsbeoefening horen: de vrijheid van beweging van en naar het eigen land, de vrijheid van ontmoeten en overleggen, de vrijheid van meningsuiting en de vrije toegang tot informatie en onderzoekmateriaal. Als en zodra deze vrijheden in het gedrang komen dient de wetenschap in het geweer te komen.

Keerzijde
Helaas heeft ook deze medaille een keerzijde. Ook voor de geschetste vrijheden gelden grenzen. Want waar misbruik van onderzoek, bijvoorbeeld voor de ontwikkeling van biologische, chemische of kernwapens, niet kan worden uitgesloten, zijn waakzaamheid en voorzichtigheid geboden.

Deze reserve geldt overigens niet voor de wetenschappers in het SAR-programma. Zij zijn zorgvuldig gescreend. Hun poging zich te bevrijden uit de bedreigende situatie in hun eigen land en hun hoop op de mogelijkheid in vrijheid wetenschap te beoefenen, verdienen onze hartelijke sympathie en steun.

Druk van buitenaf
Vandaag wordt bij de KNAW over het thema 'Verboden wetenschap' gedebatteerd. Daarbij gaat het primair om de verantwoordelijkheid van Nederlandse onderwijsinstellingen voor wetenschappers die elders in de wereld worden bedreigd. Het is goed dat deze discussie door de KNAW wordt aangezwengeld. Zij profileert zich immers als de stem en het geweten van de wetenschap. En die wetenschap kan bestaan noch bloeien zonder de vrijheid om te denken, te onderzoeken en te communiceren naar eigen goeddunken. Wetenschap mag niet worden gehinderd door druk of beperkingen van buitenaf, of zij nu worden opgelegd door traditie, ideologie of religie, of door politieke of economische belangen. Als wetenschap haar onafhankelijkheid en onpartijdigheid verliest, wordt zij vroeger of later onbruikbaar en irrelevant.

Valentin Danilov is - helaas - slechts één van vele bedreigde wetenschappers. Niet alleen door het bezoek van Xi Jinping aan Rusland is het op zijn plaats om juist deze casus te noemen, maar ook door het jubeljaar 2013. We vieren dit jaar immers zowel vierhonderd jaar samenwerking met Rusland als het vierhonderdjarig bestaan van de Amsterdamse grachtengordel. Zou de bloei van Amsterdam in de zeventiende eeuw, zo inspirerend voor tsaar Peter de Grote, mogelijk zijn geweest zonder de toevlucht van al die elders bedreigde denkers? De vraag stellen is hem beantwoorden.

Prof. Dr. P.J.D. Drenth is voorzitter van de Commissie Vrijheid van Wetenschapsbeoefening van de KNAW, oud-president van de KNAW en oud-voorzitter van de Stichting voor Vluchteling Studenten UAF.

Voor meer informatie over de bijeenkomst: website KNAW

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden