NieuwsOpen brief

‘Luchtoorlog’ om corona: ruim 200 wetenschappers vragen in brief aandacht voor ventilatie

In de maatregelen tegen corona moet meer nadruk komen op ventilatie, naast onderling afstand houden en het schoonmaken van oppervlaktes. Dat stellen 239 wetenschappers, onder wie zes Nederlanders, in een open brief.

Winkelaars in Hoog Catharijne.Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

De brief is maandag gepubliceerd in vakblad Clinical Infectuous Disease. Volgens de wetenschappers doet een grotere nadruk op ventilatie recht aan de sterke aanwijzingen dat het virus zich soms ook verspreidt via minuscule druppeltjes die langdurig blijven zweven en veel verder komen dan anderhalve meter.

De ‘aerosolenoorlog’ is daarmee compleet: veel virologen vinden immers dat het beleid genoeg rekening houdt met de zwevende virusdeeltjes. Volgens hen moet de focus juist liggen op het gevaar van virusoverdracht van dichtbij, via zwaardere uitgehoeste en -genieste druppels die vlakbij een patiënt op de grond vallen.

Demonstratief verspreidde WHO-hoofdepidemioloog Maria van Kerkhove dit weekeinde een poster van de aanpak van corona in het WHO-deelgebied Westelijke Stille Oceaan: vermijd drukte, houd één meter afstand, én zet ramen en deuren open voor de ventilatie. Wat de 239 ondertekenaars willen, doen we allang, wil Van Kerkhove maar zeggen.

Meer aandacht

Maar hoogleraar binnenmilieu Philo Bluyssen (TU Delft), een van de Nederlandse ondertekenaars, wijst erop dat critici al sinds april bij de WHO lobbyen voor meer aandacht voor ventilatie. ‘We kregen keer op keer nul op het rekest’, zegt Bluyssen. ‘Verspreiding door de lucht moest eerst bewezen worden. Terwijl wij zeggen: er zijn allerlei aanwijzingen dat transmissie via de lucht een rol speelt, neem nu eens het zekere voor het onzekere.’

Achter het conflict schuilt een botsing van culturen: tussen de meer natuurkundig, en de meer medisch geschoolde onderzoekers. Onderzoekt de eerste groep vooral hoe vochtdruppeltjes zich verspreiden, de tweede groep vraagt zich vooral af hoeveel besmettelijk virus er in die druppeltjes zit. 

De ‘natuurkundigen’, zoals Bluyssen, nemen in hun experimenten al jaren waar dat mensen bij het praten, schreeuwen en ademen een mist van onzichtbaar kleine waterdruppeltjes uitstoten, die in slecht geventileerde ruimtes lang kan blijven hangen. In restaurants, kerken en bedompte kantoren kan dat leiden tot ‘superverspreiding’ van het virus, nemen de kenners aan, met soms vele zieken. Zo werden in de baptistische kerk in Frankfurt ruim honderd kerkgangers ziek na het zingen, ondanks dat men anderhalve meter afstand hield.

De ‘medici’ wijzen er echter op dat het coronavirus zich compleet anders gedraagt dan ‘echte’ vliegende virussen als mazelen en waterpokken. Zo zijn er in het ziekenhuis geen speciale luchtsluizen nodig gebleken om het coronavirus tegen te houden, en zijn erkende zwevende virussen vijf tot tien keer besmettelijker dan covid-19. Dat er kleine zweefdruppeltjes vrijkomen ontkent niemand; het is alleen de vraag of die genoeg levend virus bevatten om iemand te besmetten, stelt deze stroming.

Vliegende corona: vier bewijsstukken gewogen

Moet alle nadruk liggen op anderhalve meter afstand, of moet er meer aandacht komen voor ventileren omdat het virus kan vliegen? Rond die vraag is de strijd losgebarsten. We wegen vier van de veelvuldig terugkerende wetenschappelijke bewijsstukken – die ook geen uitsluitsel geven.

1 | Het virus doet aan ‘superverspreiding’!

In koren, kerken en volle café’s lijkt het virus nu en dan rond te wolken en grote aantallen mensen te besmetten. Het sarsvirus had die onhebbelijkheid ook: 10 procent van de patiënten veroorzaakt ongeveer 80 procent van de nieuwe gevallen.

Maar critici wijzen erop dat er nog veel vaker wordt gebeden en gezongen en in kroegen gezeten zónder dat er iets gebeurt: alleen de keren dat het mis gaat springen eruit. En na onderzoek blijkt de zaak soms anders te liggen. Een kerkuitbraak in een woonzorgcentrum op Goeree Overflakkee leek veroorzaakt door luchtverspreiding – tot onderzoek uitwees dat het virus al in het centrum rondging.

Bovendien werden alle grote samenkomsten in ons land na 15 maart gestaakt. Toch vonden veruit de meeste besmettingen pas daarná plaats, vanaf ongeveer eind maart.

2 | Maar het Chinese restaurant dan!

Veelvuldig aangehaald is het geval van een tjokvol restaurant in Guangzhou, waar een vrouw met corona negen anderen besmette, van wie vijf aan andere tafels. Op camera was te zien dat de patiënt niet in de directe buurt van de anderen was geweest.

Bewijs dat het virus makkelijk vliegt? Niet echt. Zo betastten de restaurantbezoekers ook dezelfde deuren en voorwerpen. En het geval kan een uitzondering zijn: de vrouw was snipverkouden en zat precies in een luchtstroom die druppels kan hebben rondgeblazen.

3 | Fretten en nertsen geven het ook door!

Fretten die in verschillende kooitjes naast elkaar staan besmetten elkaar, blijkt onder meer uit experimenten van Sander Herfst van het Erasmus MC. Maar definitief bewijs is dat niet: de kooitjes stonden op ‘hoestafstand’ (10 centimeter) van elkaar.

En de uitbraken op de Brabantse nertsenboerderijen? In de stallen werd erfelijk materiaal van het virus in de lucht gevonden. Maar alweer is dat ‘absoluut geen definitief bewijs’ voor aerosolen met virus erin, zegt desgevraagd epidemioloog Lidwien Smit (Universiteit Utrecht). Zo kan het virus zijn meegelift op het vele strooimateriaal uit de kooitjes dat door de  stal stuift.

4 | Het zweeft door het ziekenhuis!

Al in diverse studies trof men erfelijk materiaal van het virus aan buiten de directe ‘hoestafstand’ van een patiënt. Toch is zelfs dat, gek genoeg, nog steeds geen doorslaggevend bewijs van vliegende corona. Een restje erfelijk materiaal wil namelijk nog niet zeggen dat er ook levend virus in het spel is. Laat staan dat het genoeg is om er ziek van te worden. In een andere studie toonde men levend virus aan in een Canadese ziekenhuisgang. Maar volgens de ontdekkers zelf is de meest logische verklaring dat het er via de voeten van verplegers was beland.

Ondersteuning

‘Niemand heeft ooit ontkend dat beide benaderingen belangrijk zijn’, mailt hoogleraar klinische virologie Louis Kroes (LUMC, niet verbonden aan RIVM of OMT). ‘Maar een grote rol voor overdracht op afstand via microdruppels ligt vanuit de klinische praktijk gezien gewoon niet zo voor de hand. Als je iets moest benadrukken, is daarom gekozen voor die klassieke, directe overdracht via korte afstand, waarvoor wél heel veel ondersteunend bewijs is.’

Toch is het ‘medische kamp’ in beweging. Zo bracht het RIVM vorige week een subtiele maar veelzeggende wijziging aan in een achtergrondstuk over ventilatie. Waar eerst stond dat ‘niet is aangetoond dat aerogene transmissie een rol speelt’ bij de verspreiding van het virus, is dat volgens de nieuwe versie ‘op basis van de huidige inzichten onduidelijk’.

De 239 vinden dat het veel te langzaam gaat. Zo zijn volgens de nieuwe coronaregels in ons land grote groepen binnenshuis weer toegestaan, mits mensen met klachten thuisblijven en men anderhalve meter afstand houdt. Het woord ‘ventilatie’ of ‘frisse lucht’ valt op de uitlegpagina’s van het ministerie niet één keer.

Alweer een klap in het gezicht van de ‘luchtroute’, vindt Bluyssen. ‘Wij vinden dat met name nu we weer teruggaan naar de oude situatie, aerosole transmissie als volwaardige route moet worden erkend. Zorg dat er niet te veel mensen in een gesloten ruimte zitten waar niet goed wordt geventileerd. Neem gewoon geen risico. Dit soort maatregelen kunnen altijd.’

Schreeuwen verboden

Viroloog Kroes vindt echter dat het beleid al ‘nadrukkelijk rekening houdt’ met de zwevende virussen. Zo zijn spreekkoren en schreeuwen verboden, en blijven clubs en dancings nog gesloten. Bovendien was het zweefgevaar van het virus de reden dat men de sportscholen aanvankelijk helemaal gesloten wilde houden, zei RIVM-hoofdwetenschapper Jaap van Dissel al eerder tegen Tweede Kamerleden.

‘Naar mijn idee moet je dit niet op de spits drijven’, vindt Kroes. ‘Ook de kleinste deeltjes verdienen aandacht. Maar om welk belang gaat het hier nu uiteindelijk? Niet om het afschaffen van social distancing. Dat blijft zeker nodig, ook volgens deze brief. Het gaat hier alleen om het al dan niet bevorderen van ruimtelijke ventilatie als maatregel.’

Intussen wordt de luchtoorlog om corona steeds grimmiger. Zo wijst hoogleraar medische biotechnologie Huub Schellekens erop dat er onder de ondertekenaars veel experts uit de installatiebranche zitten, met ‘een duidelijke belangenverstrengeling’, aldus Schellekens op sociale media.

Bluyssen wijst erop dat er ook volop medici tussen de ondertekenaars zitten. ‘Er zitten een paar bij met industriële banden. Maar het gros is hoogleraar in verschillende landen. En de mensen uit de branche die hebben getekend, zijn ook wetenschappelijk actief.’

Lees verder

Hoe de 1,5-meterdoctrine op ons neerdaalde
Ineens is het een soort wet: houd anderhalve meter afstand, en het virus zal niet tot u komen. Maar heeft de economisch zo hinderlijke maatregel wel zin? Hoe een oude medische vuistregel uitgroeide tot een heuse doctrine.

Onderzoek: niet één, maar twee coronavirussen actief
Opnieuw hebben wetenschappers aanwijzingen gevonden dat er twéé coronavirussen zijn: de oorspronkelijke variant, en een meer besmettelijke turboversie. Het lijkt erop dat deze mutant, die in februari voor het eerst werd waargenomen in Italië, op allerlei plekken het origineel verdringt.

Het nieuwe normaal: hier en daar een lokale lockdown
In Groot-Brittannië, Spanje en Duitsland gebeurde het al: steden die net weer waren geopend, gingen opnieuw in lockdown. Een kwestie van tijd voordat we ook in Nederland te maken krijgen met het fenomeen ‘plaatselijke lockdown’?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden