Louter mannelijke winnaars Spinozaprijs 2016

Een infectieonderzoeker, een quantumfysicus, een historisch filosoof en een bouwer van kunstmatige cellen krijgen dit jaar de NWO-Spinozapremie, ook wel de Nederlandse Nobelprijzen genoemd. Vrijdag werden de vier winnaars, allen man, bekend gemaakt op een bijeenkomst in Amsterdam. Ze krijgen elk 2,5 miljoen euro voor onderzoek.

Vrijdag zijn in Amsterdam de winnaars bekendgemaakt van de Spinozapremie voor 2016. Beeld ANP

De Spinozaprijzen, die sinds 1995 jaarlijks worden uitgereikt, zijn bedoeld om de meest gezichtsbepalende wetenschappers van Nederland te markeren. Het geldbedrag is bestemd voor nieuw onderzoek. Voor de meeste winnaars is de vrijheid die dat biedt, anders dan bij gefinancierde projecten, de echte prijs. Universiteiten en academies dragen de kandidaten voor, een internationale jury maakt de uiteindelijke selectie. In september wordt de premie uitgereikt en maken de winnaars bekend wat ze ermee gaan doen.

De premies gaan dit jaar naar onderzoekers van slechts twee van de dertien Nederlandse universiteiten. Van de Rijksuniversiteit Groningen zijn dat filosoof Lodi Nauta en technisch natuurkundige Bart van Wees. Van de Radboud Universiteit in Nijmegen krijgen internist Mihai Netea en biochemicus Wilhelm Huck de premie.

Nauta doet onderzoek naar omwentelingen in het denken en taalgebruik in de overgang van de Renaissance naar de Verlichting, Van Wees bestudeert onder meer het gedrag van elektronen in dunne koolstoflagen als grafeen. Netea, arts en onderzoeker, zoekt naar methodes om het menselijke immuunsysteem te trainen. Huck construeert in het lab celachtige systemen, op zoek naar het moment dat ze gaan leven.

Dat de premies zoals ditmaal naar slechts twee universiteiten gaan, komt niet veel voor. Doorgaans vallen er meer instellingen in de prijzen. Het laatst gebeurde dat in 2010 en 2011. Koploper is nog steeds de Universiteit Leiden, met 19 laureaten, gevolgd door Utrecht (12) en Amsterdam (UvA, 11). De laatste jaren scoren zowel Nijmegen als Groningen goed, mede door een nadrukkelijker intern talentbeleid.

Universiteiten laten zich ook internationaal voorstaan op winnaars van de premie. Alleen de Universiteit van Maastricht kreeg nog nooit een Spinoza; de Erasmus Universiteit in Rotterdam voor het laatst in 1998.

Deze wetenschappers krijgen 2,5 miljoen euro voor vrije research

De Spinozapremies gaan dit jaar naar vier wetenschappers. Behalve de 2,5 miljoen euro een grote eer, ook voor hun universiteiten (slechts twee dit keer). Die hebben intensief gelobbyd voor hun kandidaten.

Vrouwen

In 2005 werden voor het laatst vier mannen tegelijk aangewezen voor een premie. Vorig jaar kregen twee vrouwen een Spinoza, op vier winnaars.

Als enige special issue partij is sinds 1999 het Landelijk Netwerk Vrouwelijke Hoogleraar gemachtigd om kandidaten voor de premie aan te dragen, net als rectores en voorzitter van de Akademie van Wetenschappen. Dat gebeurt ieder jaar, en het hooglerarennetwerk zoekt daarbij ook nadrukkelijk steun van de universiteiten waar de netwerkkandidaten zijn aangesteld. 'Het aandragen van vrouwelijke Spinozakandidaten valt onder het kopje capaciteitsvergroting', zegt een woordvoerster van de LNVH. In 21 jaar uitreikingen kregen 15 vrouwen een Spinozapremie. Op een totaal van nu 81 winnaars is dat vergelijkbaar met het aandeel van 17 procent vrouwelijke hoogleraren in Nederland. Internationaal is dat aandeel nog steeds extreem laag.


Verbetering

In een eerdere versie van dit bericht stond dat er bij het NWO een ongeschreven regel is om als er geen vrouwelijke winnaar is slechts drie Spinozapremies uit te reiken. Dat klopt niet. Wel is er sinds 2015 de afspraak dat er hooguit twee Spinozapremies worden uitgekeerd als er geen alfa-wetenschapper in de prijzen valt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.