REPORTAGE

Liever naar hip ict-bedrijf dan naar Russische geheime dienst

De afgestudeerden aan ITMO University in Sint-Petersburg behoren tot de beste computer-programmeurs én -hackers ter wereld. Ze hebben de banen voor het uitkiezen. Ook bij de Russische veilgheidsdienst. Maar Google en Facebook trekken toch meer.

Beeld Max Avdeev

Het is een uurtje wandelen van Vladimir Poetins ouderlijk huis naar de ingang van een grijs gebouw waarin de beste computerprogrammeurs ter wereld rondlopen.

Artem Vasiljev holt door een doolhof van gangetjes naar zijn college. Onderweg passeert hij een poster ter ere van de overwinning in de Tweede Wereldoorlog - standaarddecoratie in Russische universiteiten. 'We herinneren het ons! We zijn trots!', staat erop.

Nu woedt de oorlog op een onzichtbaar slagveld en ligt de veiligheid van de natie in handen van mensen als Artem (23).

Wereldkampioen programmeren

Artems universiteit, een vrij onbekende Peterburgse onderwijsinstelling met rommelige kamertjes, won in de afgelopen twaalf jaar zes keer het ICPC, het wereldkampioenschap programmeren voor universiteiten. Grootste concurrenten zijn de Chinezen. De laatste Amerikaanse overwinning stamt uit 1997 - sindsdien worden universiteiten als Berkeley, Harvard en Stanford afgedroogd door de Russen.

De trots van ITMO University (Information Technologies, Mechanics and Optics) zijn de vitrines aan de muren met trofeeën van internationale programmeer- en hackwedstrijden. En in het kantoor van de rector informatica hangt een foto waarop de beste studenten een hand krijgen van president Vladimir Poetin.

Juist, de man die volgens president Barack Obama verantwoordelijk is voor cyberaanvallen in de Verenigde Staten. Poetins internetsoldaten zouden de servers van de Democratische Partij zijn binnengedrongen en zouden hun pijlen nu richten op de stemcomputers van de aanstaande presidentsverkiezingen.

Studenten aan het werk op de ITMO University in Sint-Petersburg. Beeld Max Avdeev

Het signaal voor terugvuren is al gegeven in Washington. Er komt een 'proportionele' cyberaanval tegen Rusland, kondigde vicepresident Joe Biden deze maand aan. 'Poetin zal het merken.'

Zitten de afgestudeerden van ITMO aan de rode knoppen op dit slagveld? Niet allemaal. De meeste informaticastudenten vinden een baan bij ict-reuzen als Google, Facebook en het Russische Yandex. Of ze beginnen voor zichzelf. 'Maar het is waar dat veel van onze studenten voor de staat gaan werken', zegt Pavel Koezmitsj, hoofd van het departement Veilige Informatie Technologie op ITMO. Om in opdracht van het Kremlin de Amerikaanse verkiezingen te saboteren? Koezmitsj: 'We doen ons best om onze studenten verantwoordelijkheid en ethiek bij te brengen. We proberen te voorkomen dat we hele lichtingen boosaardige hackers de wereld insturen.'

Goedaardig of boosaardig, de beste lichtingen programmeurs komen uit ITMO University. Hoe kan dat?

De instelling won in de afgelopen twaalf jaar zes keer het ICPC, het wereldkampioenschap programmeren voor universiteiten. Beeld Max Avdeev

Artem werd zes tijdzones verderop gescout. In Jakoetsk, diep in Siberië, in een klaslokaal waar Artem achter een computer goeie wiskunderesultaten behaalde tijdens een olympiade. Zulke landelijke wedstrijden zijn populair en prestigieus in Rusland. De universiteit in Sint-Petersburg houdt de resultaten in de gaten en nodigt de slimste kinderen uit voor een bachelor.

ITMO weet precies welke middelbare scholen de beste wiskundescholieren afleveren. School nummer 239 in Sint-Petersburg en het Lyceum voor Exceptionele Kinderen in Saransk staan garant voor programmeertalent. Vaste adressen voor uitnodigingen.

'Ik ken de studenten vaak al voordat ze naar ITMO komen', zegt Andrej Stankevitsj, de coach van ITMO's programmeerteams. In zijn klaslokaal zitten een stuk of tien scholieren van 13 en 14 jaar achter beeldschermen voor buitenschoolse programmeertraining. Het is doodstil. Af en toe snelt een van de jongens naar het bureau van Stankevitsj om een gekleurd Haribo-beertje te pakken: de beloning voor een opgelost programmeerprobleem. Stankevitsj: 'Ik kijk hoe origineel ze zijn met hun algoritmes, snelheid komt later wel.'

Eerstejaars die hij niet zo goed kent, zet hij bij binnenkomst op de universiteit achter een computer met wat programmeeroefeningen. Artem ook. Het was raak: Artem had talent en vond het leuk. Vanaf dat moment deed hij mee aan trainingen en wedstrijden buiten de colleges. Het doel: een plek in het eerste team van de universiteit. 'Dat is best moeilijk', zegt Artem. 'Zeker hier op ITMO.'

Wie in het team van ITMO heeft gezeten, behoort tot de beste programmeurs ter wereld. En vaak ook tot de beste wedstrijdhackers ter wereld. Artems medestudent Gennadi Korotkevitsj is de beroemdste: hij heeft vrijwel alle grote hackwedstrijden gewonnen, waaronder de Facebook Hacker Cup.

Maakt dat de programmeurs van ITMO geschikt om de Democratische Partij te hacken? 'Als ze computerveiligheid als hoofdvak hebben, zouden ze dat moeten kunnen', zegt Stankevitsj. 'Met alleen kennis van algoritmes kom je er niet.'

Russen hacken keurig volgens kantoortijden

Precies op lunchtijd in Moskou vielen de hackers van de mysterieuze groep Fancy Bear, die tienduizenden e-mails uit de computers van de Amerikaanse Democratische partij stalen, altijd voor een uurtje stil. Daarna hervatten ze hun noeste arbeid, tot het vijf uur was, Moskouse tijd. Het is slechts een van de aanwijzingen dat het om Russische hackers gaat, waarschijnlijk in overheidsdienst. Want welke hacker houdt zich keurig aan kantoortijden?

Google wil hem

Onder de studenten wordt lacherig gedaan over de beschuldigingen uit de VS. 'Alsof de Amerikanen zich nooit met buitenlandse verkiezingen bemoeien', zegt een student. Bovendien zijn er geen bewijzen geleverd. 'Zoals gewoonlijk bij de Amerikanen.' En de presidentsrace is toch al een grote grap, die hoef je niet meer te hacken.

Wat gaat Artem doen? Er wordt van alle kanten aan hem getrokken sinds hij vorig jaar wereldkampioen werd in ITMO's eerste team. Google wil hem. 'Voor mij is het heel makkelijk om door de toelatingstests te komen bij ict-bedrijven', zegt Artem. Dus kan hij werken voor elk ict-bedrijf? 'Ik denk het wel, ja.' Dus ook voor de veiligheidsdienst? Misschien, maar dat trekt Artem niet.

Werken voor de Russische veiligheidsdienst heeft nadelen. Medewerkers mogen niet vrij naar het buitenland reizen. En wie wil er voor de overheid werken als de hipste bedrijven ter wereld je topposities aanbieden?

Daria Jakovleva behoort tot de beste vrouwelijke programmeurs ter wereld. Beeld Max Avdeev

ITMO probeert studenten als Artem binnen de universiteit te houden om nieuwe talent op te leiden. Geld is er bij ITMO wel. De Russische overheid trekt jaarlijks 900 miljoen roebel (13 miljoen euro) extra subsidie uit voor ITMO. Want de resultaten zijn uitstekend. Deze maand debuteerde ITMO in de ranglijst van Times Higher Education. Meteen in de top-60 op informatica-gebied. Dat past in Poetins opdracht om vijf Russische universiteiten in de top-100 te hebben voor 2020.

Het succes van de universiteit houdt Daria Jakovleva (22) voorlopig in de academische wereld. Ze behoort tot de beste vrouwelijke programmeurs wereldwijd. Deze zomer was ze op een zomerkamp van Google, alleen voor meisjes. 'Maar op ITMO kan ik meer verschil maken dan bij Google', zegt ze in een van de rommelige kamertjes.

Bij ITMO University traint ze jonge programmeurs en probeert ze meer meisjes te werven voor het eerste team. 'Als dat lukt, geeft dat een kick.' Die kick denkt ze niet te vinden als cybersoldaat van de overheid.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden