`Liefde is het eerste slachtoffer`

De globalisering leidt tot massale onzekerheid bij mensen die de voortrazende wereld niet meer kunnen bijbenen, vreest socioloog Zygmunt Bauman..

Zijn vrouw Janina is ziek en daarom kan Zygmunt Bauman, de invloedrijke socioloog van Poolse afkomst, thuis geen journalisten ontvangen. `Maar we kunnen toch ook per e-mail een vraaggesprek voeren`, oppert hij ter alternatief. Het is typerend voor Bauman: tachtig jaar oud, maar helemaal op zijn gemak in de moderne tijd. Hij schrijft met evenveel vanzelfsprekendheid over de Amerikaanse filmster Renée Zellweger als over de Bulgaars-Franse filosoof Tzvetan Todorov. Origineel, creatief, een denker die met het klimmen der jaren immer meer bewondering wekt en nu geldt als een van de invloedrijkste sociologen in Europa.

Sinds zijn emeritaat van de universiteit van Leeds publiceert Zygmunt Bauman de ene na de andere scherpe kritiek op de hedendaagse geglobaliseerde samenleving. Vrijwel jaarlijks verschijnt een nieuw boek; het meest recente is Liquid Life (`Het vloeibare leven`), deel drie uit een serie waarin Bauman de ingrijpende gevolgen beschrijft van de afnemende zekerheden en waarin hij zijn diepe sympathie toont voor de onderklasse die hiermee moet zien te leven.

Zygmunt Bauman is een voorname gast op de Nexusconferentie op 13 november in Amsterdam.

Het moderne leven valt veel mensen ontzettend zwaar, schrijft u. Waarom is dat?

`Mensen lijden onder onzekerheid, onder risico, onder angst. De wereld om ons heen is broos en steeds in verandering. Je kunt haast geen voorzorgsmaatregelen nemen omdat de veranderingen zich vaak onverwachts aandienen. Alles is wankel; het werk en de eisen die het stelt, levensstijlen, de must-haves en het aanzien dat ze verschaffen, en zelfs menselijke relaties.

`Niets lijkt meer duurzaam. Het is onmogelijk vooraf te weten of een weloverwogen keuze uiteindelijk toch verkeerd zal uitpakken, want de regels van het spel veranderen voortdurend. Dit leidt tot gevoelens van diepe onzekerheid die zelfs de mooiste geluksmomenten aantasten. En onzekere mensen zijn bang.

`Waarvoor? Om buiten de boot te vallen, om achterop te raken bij de immer voortsnellende vooruitgang. Om sociaal overbodig te worden verklaard. Anderen gaan door met hun vrolijke leventje, maar ik hoor er niet langer bij.

`De beroemde tv-show Big Brother, een Nederlandse uitvinding, heeft de wereld in hoog tempo veroverd. Honderden miljoenen kijkers zitten aan hun scherm geplakt om de verrichtingen te volgen van de bewoners van het Big Brother-huis. Ze proberen allemaal de ander te slim af te zijn om daarmee in het spel te blijven. Het lijkt alsof ze het enorm naar hun zin hebben. Maar ze zijn zich er permanent van bewust dat elke week een van hen de deur zal worden gewezen, niet omdat hij of zij het spelletje niet beheerst maar omdat de rest nog slimmer is en nog minder last heeft van scrupules en er derhalve in slaagt hem of haar weg te stemmen voordat ze zelf aan de beurt zijn.

`Miljoenen kijken hiernaar met ingehouden adem, omdat Big Brother zichtbaar maakt waar het tegenwoordig om draait. Het toont het spel waar we allemaal aan meedoen, of we het nu leuk vinden of niet.`

Kunnen mensen zich hier tegen wapenen?

`We mogen dan een tekort hebben aan zekerheden, aan angsten is er geen gebrek. Mensen van verschillende leeftijd en afkomst hebben zo hun eigen angsten; daarnaast zijn er angsten die wij allen delen, in welk deel van de wereld we ook geboren zijn. Maar het probleem is dat die angsten zich niet makkelijk laten optellen. Ze steken een voor een de kop op, in willekeurige volgorde. Daardoor wordt het heel moeilijk ze met elkaar in verband te brengen en ze te herleiden tot hun gezamenlijke wortels.

`Omdat we niet snappen waar onze angsten vandaan komen en hoe hun eventuele logica luidt, kunnen we ook geen voorzorgsmaatregelen nemen. Dat lukt ons domweg niet. We weten niet eens wat we nodig hebben om onszelf tegen onze angsten te wapenen, laat staan hoe we de benodigde wapens kunnen ontwikkelen. Daarom omarmen veel mensen de boodschap van de Survivors, een Amerikaanse tv-serie zoals Expeditie Robinson: vertrouw niemand. Zo`n motto belooft weinig goeds voor de toekomst van menselijke relaties.`

Denkt u dat de onzekerheid die u beschrijft, binnendringt in menselijke relaties en deze vergiftigt?

`Menselijke relaties, en met name liefdesrelaties, vormen het domein waar de vloeibaarheid van het leven zich het scherpst doet voelen. Hier laten de hardnekkigste tegenstrijdigheden van het hedendaagse leven zich van nabij zien. Aan de ene kant hebben mensen, vanwege de onzekere wereld, meer dan ooit behoefte aan een loyale partner en een toegewijde vriend. Anderzijds is er angst om zich te binden - laat staan zich onvoorwaardelijk over te geven. Stel dat zich nieuwe kansen voordoen, en de vaste partner van een voordeel een nadeel wordt? Wat als je partner als eerste de verbintenis verbreekt zodat al jouw toewijding voor niets blijkt?

`Wij proberen het onmogelijke te bereiken: een veilige relatie met de mogelijkheid er elk moment een punt achter te zetten. Of, liever nog, een diepgevoelde, echte liefde te beleven die we desgewenst kunnen herroepen. Ik ben ervan overtuigd dat veel persoonlijke tragedies voortkomen uit deze onoplosbare tegenstrijdigheid.

`We schaatsen allemaal op dun en breekbaar ijs. We kunnen de helpende hand van een trouwe partner goed gebruiken. Maar tot de dood ons scheidt vormt ook een rem die ons beangstigt. Op dun ijs kun je niet zomaar een momentje stilhouden. Eeuwige verbintenissen beperken de wendbaarheid die de toekomst zo nadrukkelijk van ons vraagt. Maar zonder onvoorwaardelijke binding en de bereidheid om je eigenbelang te offeren ten behoeve van je partner is echte liefde onvoorstelbaar. Dit is wat je noemt een Gordiaanse knoop.

`Veel mensen troosten zich met de - valse - hoop dat het aantal relaties het gebrek aan kwaliteit compenseert. Iedere afzonderlijke relatie is zwak, maar als ik er nu veel heb, kan ik altijd wel ergens terecht met mijn verzoek om hulp of begrip. Dat is de reden dat veel mensen hun gevoelens proberen te beheersen. Gevoelens zijn hardnekkig, ze zijn niet zo gemakkelijk opzegbaar als een contract.

`Tien jaar geleden was de gemiddelde levensduur van een huwelijk zeven jaar. Twee jaar geleden bedroeg het nog slechts achttien maanden. Recentelijk schreven alle Britse tabloids dat Renée Zellweger, de hoofdrolspeelster uit Bridget Jones`s Diary, en de muzikant Kenny Chesney hun huwelijk na vier maanden hadden beëindigd. Maar het record behoort toe aan supermodel Kate Moss; haar huwelijk duurde slechts 55 uur. Liefde is het eerste slachtoffer van onze vloeibare samenleving.`

Toch lijkt het alsof mensen steeds individualistischer worden, niet alleen in het Westen, maar overal ter wereld. Het moet iets aantrekkelijks hebben.

`In onze geïndividualiseerde samenleving worden mensen neergezet als autonoom kiezende, zelfstandige wezens. Maar dat ze zo worden neergezet is helemaal niet hun eigen vrije keuze. U kent misschien die scène uit de film Life of Brian van Monty Python waarin de held Brian wordt achtervolgd door een horde aanhangers die hem tot Messias hebben uitverkoren. `Jullie zijn allemaal individuen`, roept hij hen toe. Waarop de massa in koor antwoordt: `Wij zijn allemaal individuen.` Eén klein, eenzaam stemmetje zegt dan: `Maar ik niet.` Dan brengt Brian een tweede argument in stelling. `Jullie zijn allemaal verschillend.` Waarop het koor antwoordt: `Ja, wij zijn allemaal verschillend.` Slechts één eenzame stem zegt: `Maar ik niet.` Waarop de massa zo boos wordt dat ze probeert de dissident te lynchen, maar hij verdwijnt in de massa van sprekend op elkaar lijkende mensen.

`Ieder van ons is formeel een individu. Wij worden, zoals de Duitse socioloog Ulrich Beck suggereerde, allemaal aangespoord om individuele oplossingen te vinden voor sociaal veroorzaakte problemen. Maar dat we ze moeten zoeken, betekent nog niet dat we ze ook vinden. De meesten van ons ontbreekt het aan tijd en middelen om een individu in de praktijk te zijn.

`Bovendien staat allerminst vast dat er individuele oplossingen bestaan voor sociaal veroorzaakte problemen, met name voor de sociaal veroorzaakte kwetsbaarheid. De Franse denkers Cornelius Castoriadis en Pierre Bourdieu hebben er onvermoeibaar op gewezen dat sociaal veroorzaakte problemen, voor zover ze al kunnen worden opgelost, alleen op een sociale manier tot een oplossing kunnen komen.`

Betekent dit volgens u dat individuele relaties alleen kunnen verbeteren als de sociale omstandigheden verbeteren?

`Wat ik probeer uit te leggen is dat de tegenstrijdigheden waarmee we te maken hebben reëel zijn en niet gemakkelijk oplosbaar, al helemaal niet met een quick fix die je in de winkel koopt. Als wij de liefde willen redden uit de wervelwind van het vloeibare leven, moeten we bereid zijn kosten te maken.

`Moraal is kostbaar, net als liefde. Het is geen recept voor een gemakkelijk, probleemloos leven zoals ons dat door adverteerders van consumentenproducten vaak wordt voorgespiegeld. Moraal betekent: er zijn voor de ander. Het beloont de eigenliefde niet - de beloning is de voldoening dat je geliefde gelukkig is. In tegenstelling tot wat de reclame suggereert kun je oprecht en blijvend geluk ontlenen aan het aanbieden van jezelf als gift aan de ander. Je kunt niet weigeren jezelf op te offeren en tegelijkertijd echte liefde verwachten. Het is het een of het ander. De Bulgaars-Franse filosoof Todorov heeft er terecht op gewezen dat goedheid en niet het goede de werkelijke waarde is die wij moeten nastreven.`

Waarom is er zoveel onzekerheid om ons heen als maar zo weinig mensen zich daar wel bij voelen?

`Wij kiezen niet de omstandigheden waarin wij onze keuzes moeten maken. Die omstandigheden worden voornamelijk gevormd door wat we de globalisering zijn gaan noemen.

`Tot dusver is het proces van globalisering vooral negatief geweest, in de financiële wereld, in de handel, in de misdaad, in de wereld van terreur. De negatieve globalisering is nu ongeveer klaar; alle samenlevingen zijn nu volledig open, zowel in materieel als intellectueel opzicht. Dit heeft tot gevolg dat elke tekortkoming, zoals een gemis of een verlies, gevoelens van onrecht oproept. Mensen voelen zich beledigd, hen is onrecht aangedaan, dat moet worden rechtgezet en vooral gewroken.

`Milan Kundera schreef dat de eenheid van de mensheid met zich meebrengt dat je nergens meer naartoe kunt vluchten. Er zijn geen veilige schuilplaatsen meer. In de vloeibare tijd zijn ook de dreigingen vloeibaar. Ze stromen, vloeien, lekken, sijpelen door. En er zijn nog geen muren uitgevonden om ze tegen te houden.

`De kwetsbaarheid zweeft boven onze geglobaliseerde planeet. We zijn allemaal in gevaar en we vormen allemaal een gevaar voor elkaar. Er zijn eigenlijk maar drie rollen te verdelen: die van indringer, van slachtoffer en van `omgevingsgewonde`. Voor de eerste rol zijn er kandidaten in overvloed, en er komen dus ook steeds meer slachtoffers.

`De negatieve globalisering is klaar, nu moet zijn positieve tegenhanger aan de slag. Er moeten wereldwijde organen van politieke democratische controle worden opgericht, wetgevend, uitvoerend en rechtsprekend. Maar tot nu toe is er nog amper iets gebeurd op dit terrein. Het is de belangrijkste uitdaging voor deze 21-ste eeuw. Ik hoop van harte dat we in staat zullen blijken deze opdracht te vervullen - het is een kwestie van leven of dood voor de menselijkheid.`

Op de Nexus-conferentie gaat het over de vraag: wat is een goede samenleving?

`In mijn lange leven heb ik allerlei zogenaamde goede samenlevingen meegemaakt. Ik heb geleerd dat een goede samenleving er een is die zichzelf verwijt dat hij niet goed genoeg is. Een slechte samenleving is er een die gelooft dat hij zich niet kan verbeteren. Er zal altijd onrecht zijn om te bevechten, er blijven fouten om te herstellen, er zal altijd nood zijn om te lenigen en er zullen altijd slachtoffers zijn die onze steun en troost behoeven.

`Ik ben geen pessimist, maar ook geen optimist. Ik geloof dat er een betere wereld mogelijk is. Dus laten we ons best doen.`

Yvonne Zonderop

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden