Levende wezens kun je fotoshoppen

Wat hebben we geleerd in 2016?

En weg is de malariamug? Dankzij CRISPR-Cas kunnen we alles genetisch veranderen. Een wondertechniek. En ook wel doodeng.

Beeld Illustraties: Hilde Harshagen

Een muis zonder pootjes. Een geit met langere haren. Een champignon die niet meer bruin kleurt, een komkommer die plantenvirussen afschudt. De revolutie in de genetische precisie-manipulatie genaamd 'CRISPR-Cas' denderde dit jaar voort, in zelfs nog wat hoger tempo dan de jaren daarvoor.

Opeens gaat het ook over de mens. In Amerika kreeg een onderzoeksgroep deze zomer toestemming om achttien kanker­patiënten in te spuiten met genetisch gemanipuleerde immuuncellen, geprogrammeerd om tumoren aan te vallen.

Waarop een Chinees onderzoeksteam de primeur wegkaapte en in november als eerste ter wereld tien patiënten met uitgezaaide longkanker inspoot met genetisch omgebouwde afweercellen. Verwacht geen wonderen, benadrukken ­experts; dit zijn slechts de openingszetten, bedoeld om te kijken of de techniek eigenlijk wel iets uithaalt.

'Opeens kunnen we - poef! - alles genetisch veranderen.' In die woorden, en met een handgebaar alsof ze iets in de lucht voor haar betoverde, verwoordde de Amerikaanse grondlegster van de techniek Jennifer Doudna dit najaar in deze krant wat CRISPR-Cas precies is. De gekke naam verwijst naar een enzym dat dna doormidden knipt, op precies de plek die wetenschappers vooraf hebben ingeprogrammeerd. En aangezien dna het 'receptenboek' is dat bepaalt hoe levende wezens in elkaar steken, kan men op die manier de software van het leven tot op de letter nauwkeurig herschrijven.

Dat maakt CRISPR-Cas zoiets als Photoshop voor levende wezens. Het zichtbaarst werd dat bij een bizar experiment waarmee Amerikaanse biologen dit najaar het nieuws haalden: ze CRISPR-Casten de pootjes weg van een muis, om te achterhalen welke genetica er precies voor zorgt dat muizen wél, maar slangen géén pootjes hebben. Bij een ander, enigszins vergelijkbaar experiment, probeert een onderzoekster een muis op twee benen te laten lopen.

De wondertechniek liet zich ook van haar meer beladen kant zien. Neem 'gene-drives'. Californische wetenschappers slaagden erin muggen genetisch zó te veranderen dat hun nieuwe genetische eigenschappen besmettelijk worden voor het nageslacht. Met als gevolg dat een bepaalde genetische verandering zich in een kettingreactie kan verspreiden over de vrije natuur. Ideaal voor wie genetisch gemanipuleerde muggen wil verspreiden die geen malaria meer doorgeven, maar ergens ook weer doodeng: hier is een techniek die het in zich heeft om zomaar een complete natuurlijke populatie insecten of vissen te vervangen door een genetisch gemanipuleerde.

Teruglezen: interview met CRISPR-Cas grondlegger Jennifer Doudna

Sinds kort is het mogelijk om snel en precies het dna, de software van het leven, te herschrijven. Een reuzendoorbraak. Jennifer Doudna, getipt voor de Nobelprijs en kort in Nederland, voorziet een nieuwe wereld, maar heeft ook een waarschuwing: niet te snel, straks struikelen we over onze eigen voeten. (+)

Intussen, niets menselijks is de wetenschap vreemd, ontbrandde er een ordinaire strijd om de centen. Doudna's universiteit - die van Californië - raakte juridisch slaags met de groep van George Church en Feng Zhang van het Bostonse MIT. Een oorlog om de eigendomsrechten die naar verwachting nog jaren zal woeden.

Dichter bij huis liet de eeuwig aarzelende Europese Commissie intussen maar weer eens een deadline verstrijken om de regelgeving rondom CRISPR-Cas te moderniseren. Nu valt de techniek nog altijd onder de verouderde, strenge regels voor 'genetische modificatie' - onder vrijwel unaniem boegeroep van wetenschappers die erop wijzen dat de techniek ook zeer subtiel kan worden gebruikt.

Uit protest tegen het Brusselse wegkijken ging de Zweedse hoogleraar plantenbiologie Stefan Jansson er in september toe over om demonstratief een bord 'tagliatelle met CRISPRy gebakken groenten' op te eten, met kool die hij met CRISPR-Cas genetisch had gemanipuleerd. De eerste keer dat iemand een met CRISPR-Cas veranderde plant eet, constateerde hij plechtig. 'En de eerste stap naar een toekomst waarin de wetenschap boeren en consumenten beter kan voorzien van gezonde, prachtige en sterke planten.'

Beeld Illustraties: Hilde Harshagen
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.