AnalyseWildgroei coronatests

Leuk zo’n bloedtest. Maar kunt u daarna weer naar buiten?

In het Bravis ziekenhuis in Roosendaal wordt door het laboratorium Microvida patiëntenmateriaal uit heel West-Brabant en Zeeland getest op het coronavirus.Beeld Arie Kievit

Heeft u het coronavirus nou al gehad of niet? Om dat uit te zoeken, zijn de ogen steeds meer gericht op bloedtests. Goed om in te schatten hoe ver het virus in een land is opgerukt – maar over de vraag of u weer naar buiten kunt, zegt het toch wat minder.

Ook ik ben er dus gevoelig voor. Ik mag dan wetenschapsjournalist zijn en mij ten volle bewust van allerlei technische valkuilen, ook ik kan mijn ogen niet afhouden van het venstertje van de coronatest die ik in mijn handen houd. ‘Je weet dat dit niets zegt, hè?’, hoor ik de mevrouw van het RIVM zeggen. Maar het is al te laat. De corona-zelftest heeft ook mij in zijn greep.

Alsof ik zojuist een of andere harddrug heb gebruikt, zo liggen de testspullen voor me op tafel erbij. Een alcoholdoekje. Een springveer waaruit een naaldje springt. Een klein flesje vloeistof. Een wegwerppipet. En natuurlijk de test zelf: een plat plastic doosje met twee venstertjes erin.

Zojuist heb ik mijzelf met de springveer in mijn vingertop geprikt, en twee druppels bloed in de zelftest gedruppeld, een links en een rechts, terwijl de RIVM-mevrouw vanaf gepaste corona-afstand instructies gaf. Beetje vloeistof erbij. En dan maar wachten.

In dit dossier leest u de laatste ontwikkelingen en alles wat u verder moet weten over het coronavirus.

In het doosje zuigt een papiertje mijn verdunde bloed op. Daarbij komt het langs een streepje gedroogd eiwit dat de fabriek daar heeft aangebracht. Een eiwit, afkomstig van het befaamde coronavirus dat de wereld momenteel in zijn ban houdt. Als mijn bloed echt antistoffen bevat tegen het virus, zullen die zich vastbijten in dat streepje. Net als bij een zwangerschapstest, zal het lijntje blauw opkleuren.

Maar dat gebeurt niet. Ik ben negatief, zoals medici dat noemen. Ik heb het virus niet gehad.

‘Nou ja, dat is wat deze test zegt’, schudt de RIVM-mevrouw de verslaggever wakker. ‘Je kunt hieruit niks concluderen. Ook niet dat je het niet gehad hebt. Dat wil ik toch nog een keer gezegd hebben.’

Om de bloedtests te kunnen verwerken en uitslagen zo snel mogelijk te kunnen geven, zijn de werktijden in het lab aangepast.Beeld Getty Images

Schimmige tussenpersonen

Chantal Reusken heet ze. Een viroloog die haar thee drinkt uit een dromedarisbeker die ze meenam uit het Midden-Oosten waar ze het mers-virus onderzocht, het vorige coronavirus dat de mens besprong. Maar nu heeft ze andere dingen aan haar hoofd. Reusken is een van de experts die de betrouwbaarheid onderzoeken van de talloze coronatests die de wereld inmiddels rijk is.

‘Ze worden hier aan de deur gebracht. Letterlijk’, vertelt ze. ‘Allemaal zijn ze reuze betrouwbaar, als je de bijgeleverde informatie moet geloven. En vaak zit er een tijdslimiet bij: als we niet snel een partij reserveren, is de kans voor ons land verkeken.’

Zeker, er zijn testkits van betrouwbare, erkende leveranciers, de klinkende namen uit de laboratoriumwereld. Maar veel vaker komen de tests van obscure bedrijfjes of schimmige tussenpersonen. ‘In een van de dozen waar jouw test uit komt, zaten koekkruimels’, zegt Reusken. ‘Dat zegt wel iets over de omstandigheden waaronder die tests worden gefabriceerd.’

Een bloedtest die immuunstoffen in het bloed meet. Dat is wezenlijk anders dan de coronatests waar het de laatste tijd zoveel over gaat. De gewone test met het wattenstaafje kijkt of iemand het coronavirus heeft, zoals de spetters op het raam aangeven of het regent. De bloedtest is meer als de regenmeter in de tuin: hij meet of iemand in het verleden corona heeft doorstaan.

En nu de eerste golf patiënten is hersteld, maken de bloedtests steeds belangrijker onderdeel uit van de coronastrategie. De tests moeten uitwijzen hoeveel mensen het virus hebben gehad, en misschien, wie immuniteit heeft opgebouwd en dus tegen het virus beschermd is, en wie niet.

Onder meer Duitsland opperde al om ‘immuniteitscertificaten’ uit te delen aan mensen die hersteld zijn van het virus. ‘Deze tests zijn enorm belangrijk als we het hebben over het heropenen van het land en de economie’, zei Donald Trumps onderminister voor Volksgezondheid admiraal Brett Giroir woensdag tegen journalisten.

Maar kenners zijn er terughoudender in. ‘Hoe de opbouw van antistoffen in het bloed zich precies vertaalt naar immuniteit, en naar de overdracht van het virus, weten we nog niet’, waarschuwde RIVM-wetenschapper Jaap van Dissel woensdag in zijn wekelijkse bijpraatcollege voor Kamerleden. Diezelfde dag vaardigde de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) een plechtige waarschuwing uit: alleen voor wetenschappelijk gebruik, ‘de WHO raadt het gebruik van antistof-detecterende diagnosetests niet aan voor de patiëntenzorg.’

In de prullenbak

Talloos zijn de dingen die bij de bloedtest mis kunnen gaan. Misschien reageert het eiwit in de test ook wel op antistoffen tegen heel andere virussen, zoals de vier onschuldige coronavirussen die rondgaan onder de mens als verkoudheidsvirussen. Misschien doet u de test te snel na een infectie: het kan weken duren voordat de antistoffen goed zichtbaar zijn in het bloed. Áls ze al zichtbaar worden, want het misschien was uw infectie te mild om sowieso een immuunreactie op te wekken.

Of neem de 17,5 miljoen bloedtests die Engeland aanschafte in China. De kits bleken beproefd op een populatie van patiënten die zwaar ziek waren geweest. Voor de gewone Brit die milde corona had gehad, waren ze te ongevoelig. Die konden de prullenbak in.

‘Het is het Wilde Westen’, zegt Hans Zaaijer, arts-microbioloog bij bloedbank Sanquin. ‘Met heel serieus uitziende laboratoriumtests die het nauwelijks blijken te doen, tot van die plastic zeepdoosjes, zoals ik ze weleens noem’, verwijst hij naar testkits zoals de mijne. Dat ‘kan nog link zijn ook’, waarschuwt Zaaijer. ‘Het kan nepzekerheid geven. Je denkt: ik ben immuun. En dan ga je snotterend op bezoek bij je 98-jarige moeder.’

Hoeveel mensen wil je testen? En welk resultaat heeft dat voor de groep geteste personen. Vul hier een getal tussen de 1 en de 17 miljoen in, en ontdek hier zelf hoe een bloedtest naar het coronavirus werkt

Tussen 08:00 en 22:00 onderzoeken laboranten materiaal van patiënten die verdacht worden van een besmetting met het coronavirus.Beeld Getty Images

Cijferlogica

Misschien nog wel het meest verraderlijke van de thuistests: zo’n streepje snapt iedereen, maar om te doorgronden hoe dramatisch de omvang van het gezichtsbedrog werkelijk is, moet je iets snappen van de tegenintuïtieve cijferlogica áchter de test. Daar, in de mist van de grote aantallen, voltrekt zich een soort tovenarij: een op het oog zeer betrouwbare test kan soms ineens volstrekt ónbetrouwbare resultaten opleveren.

Dat zit zo.

Stel: 2 procent van de bevolking heeft inmiddels corona gehad. En we gaan dat onderzoeken bij 1.000 Nederlanders. Met een test die 75 procent ‘gevoelig’ is en 95 procent ‘specifiek’. Dat wil zeggen: 75 van de 100 keer toont hij de antistoffen aan én  5 op de 100 keer slaat de test per ongeluk aan bij iemand die de antistoffen níét heeft.

Van de 1.000 Nederlanders hebben er dus 20 corona gehad. Ze doen de bloedtest. En zowaar, bij 75 procent verschijnt het streepje ‘positief’: 15 mensen. Maar dan de rest, de 980 mensen die geen corona hebben. Van hen krijgt 5 procent onterecht óók het streepje: 0,05 x 980 = 49.

In totaal krijgen dus 64 mensen een positieve testuitslag. En veruit de meeste van hen (49!) hebben géén corona gehad. Hoewel de test 95 procent betrouwbaar is, is de kans dat iemand die positief testte ook echt corona heeft gehad kleiner dan één op vier: 15/64. Bij een positieve uitslag is een andere, tweede test dus altijd aan te raden.

Stoorzenders

De diepere reden is dat er nog zo veel mensen zonder corona zijn. Zeldzame foutjes in de test kunnen dan uitgroeien tot enorme stoorzenders. Als 20 procent van de bevolking immuun is, pakt de berekening al gunstiger uit: 190 mensen zouden dan een streepje testen, en bij 150 van hen zou dat terecht zijn, een kans van vier op vijf dat een positieve uitslag klopt. (Alleen is er dan wél weer een kans van haast 50 procent dat u het virus wél hebt gehad terwijl de test zei van niet – maar dat mag u zelf uitrekenen.)

Die getallen (75 procent gevoelig, 95 procent specifiek) zijn dan nog buitengewoon redelijk ook. De sneltesten die Reusken en haar team bekijken, hebben doorgaans een gevoeligheid van 60 procent en een specificiteit tot 98 procent. En in Spanje kocht men in alle haast een kat in de zak: 640 duizend tests met een gevoeligheid van nog geen 30 procent.

‘Daarom kun je dit soort tests niet universeel inzetten: hup, doe ze maar bij iedere burger in de bus’, zegt Reusken. ‘Er zit gewoon wetenschap achter de interpretatie van zo’n uitslag. Je moet vooraf heel goed nadenken: wat wil ik precies met mijn test doen? Met welk doel test ik eigenlijk?’

Beeld Arie Kievit

Valkuilen omzeilen

Bij Sanquin heeft Zaaijer een uitgekiende manier bedacht om de valkuilen te omzeilen. Eerst probeert hij de test waarmee hij werkt – ‘Ik mag u niet zeggen welke dat is, anders koopt Trump hem op’ – uit op gearchiveerd bloed, van vóór de coronacrisis, om te bekijken hoe vaak de test ten onrechte aanslaat. En voor de gevoeligheid laat hij de test los op bloedmonsters van patiënten van wie al vaststaat dat ze corona hebben gehad.

En dan maar aan de slag. Duizenden monsters van bloeddonoren is hij op dit moment aan het testen, niet met een wegwerptest, maar met een gevoeligere laboratoriummethode die experts een ‘enzyme-linked immunosorbent assay’ noemen, oftewel Elisa. Op zoek naar het antwoord op een van de grootste vragen die iedereen bezighoudt: hoeveel mensen in ons land maken inmiddels antistoffen? ‘Dat gaat een tamelijk sluitend beeld boven water krijgen’, verwacht hij. ‘Maar als individu heb je er nu nog niets aan.’

Misschien heeft onze testdrang meer te maken met psychologie dan met epidemiologie, dringt tot me door als ik later die dag het venstertje van mijn test nog eens bekijk. Met wíllen weten, in plaats van weten.

Coronatest kopen?

Ze hebben soms zwangerschapstestachtige namen als Confirm en Want2Know, en worden verkocht door bedrijfjes die de sfeer oproepen van een uitdragerij: RayBiotechBiopandaRapidmicrobiology. En wie er online een wil kopen, merkt al snel dat de aanbieders van corona-bloedtests goede zaken doen: wegens grote drukte twee weken levertijd, afname minimaal twintig stuks.

Probeer daar maar eens paal en perk aan te stellen. De WHO houdt een zwarte lijst bij van ondeugdelijke tests, soms maakt een overheidsagentschap luidkeels bekend tegen frauduleuze aanbieders op te treden, en een enkele keer moest een verkoper een advertentie intrekken na klachten. Maar op internet zijn de tests nog volop te koop. Afname minimaal twintig stuks.  

Lees meer over het coronavirus 

Wanneer word je wel of niet getest op het coronavirus?
Vanaf deze week worden meer mensen getest op het coronavirus. Wie komen daarvoor in aanmerking? Drie vragen.

Nederland na de lockdown: ‘Dit wordt het grootste experiment dat we ooit hebben gedaan’
Premier Rutte waarschuwt dat versoepeling van de lockdown stap voor stap zal gaan. Epidemiologen studeren hard op die stappen. Wat zij zeker weten: ‘Het wordt niet meer hetzelfde als in januari.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden