Wild ideeDepressie

Leidt een haperende motor in de hersencellen tot psychiatrische klachten?

De wetenschap barst van wilde ideeën die nog onbewezen zijn. Maar hoe overtuigend zijn ze? Deze week: brandstoftekort in hersencelmotortjes zit soms achter depressies.

Beeld Olivier Heiligers

Wat is het idee?

Uitgeblust. Zo voelen mensen met een depressie of een angststoornis zich al gauw. Maar die uitputting zélf kan ook de oorzaak van de psychiatrische klachten zijn, stelt een relatief nieuwe theorie van onder meer neurobioloog Tamas Kozicz en stofwisselingsziekte-expert Eva Morava-Kozicz. De twee zijn getrouwd en aan de ontbijttafel bedachten ze enkele jaren geleden dat als er problemen spelen in de ingebouwde motorblokjes van hersencellen, mitochondriën genaamd, dat ook hersenklachten kan veroorzaken.

‘Ik zeg niet dat álle depressiegevallen te wijten zijn aan een energietekort in de hersencellen’, benadrukt Kozicz. ‘Eerder een minderheid. Maar voor sommige mensen die een tegenslag krijgen in hun leven, ze verliezen hun baan of een relatie, kunnen de mitochondriën van de hersencellen die klap opeens niet aan, denken we. Het kost namelijk veel energie om ze goed te laten werken. Samen slurpen hersencellen 20 procent van alle brandstof in ons lichaam op, terwijl ze maar 2 procent van het gewicht innemen.’

Wat is er zo wild aan?

Met deze haperende-mitochondriëntheorie begeeft de wetenschap zich op nogal onontgonnen terrein. Waar bij psychiatrische klachten onderzoekers meestal verklaringen zoeken in een combinatie van omgevingsfactoren, persoonlijkheidskenmerken en signaalstoffen tussen hersencellen, weet niemand wat de mitochondriën precies uitspoken. 

‘Mooi en origineel’, noemt hoogleraar endocrinologie Onno Meijer van het Leids Universitair Medisch Centrum (LUMC) de theorie. ‘Energiebehoefte koppelen aan hersenactiviteit is iets heel zinnigs dat te weinig gebeurt.’

Waarom zou het kunnen kloppen?

Hoewel het verhaal in de kinderschoenen staat, zijn er al wat aanwijzingen te vinden. Eén verwachting is dat mensen met haperende celmotoren niet alleen lijden aan een energietekort in het brein, maar overal in hun lichaam. Dat herkent psycholoog-onderzoeker Josine Verhoeven van GGZ inGeest en Amsterdam UMC in de praktijk, waar ze depressieve patiënten ziet. ‘Die zijn extreem moe. Tegen bepaalde patiënten zeg ik soms: je hebt nu even een conditie van iemand die twintig jaar ouder is. Een kwartiertje wandelen vandaag is al een goed begin, het hoeft niet meteen een uur te zijn.’

Laboratoriumexperimenten lijken de theorie te bevestigen. Muizen die een stresstest ondergaan – met onder meer elektrische schokken – blijven langdurig van streek als ze haperende mitochondriën hebben, maar niet als die motortjes in topconditie zijn, ontdekte Kozicz samen met Tim Emmerzaal aan de Radboud Universiteit. En in opgekweekte cellen in een petrischaal zien ze dat neuronen met mitochondriale problemen meer moeite hebben om signalen door te geven aan andere hersencellen.

Wat spreekt de theorie tegen?

‘We kunnen nog niet zeggen of onze theorie klopt’, benadrukt Kozicz. Een groot probleem is dat er geen enkele manier bestaat om live in mensen te meten wat er met de mitochondriën in de hersencellen gebeurt, vertelt zijn collega Emmerzaal. ‘Je kunt wel stukjes spierweefsel afnemen’, zegt hij, ‘maar de mitochondriën daarin doen misschien iets anders dan die in hersencellen.’

‘Het is allemaal knettermoeilijk te bewijzen’, zegt ook LUMC-hoogleraar Onno Meijer. ‘De sprong die ze willen maken is ook erg groot, van één klein celonderdeel naar gedrag.’ Onderzoek daarom ook breder, zegt Meijer. ‘Als slechte energiehuishouding in hersencellen echt die klachten geeft, verwacht je ze ook als de hersencellen minder zuurstof krijgen, zoals bij bloedarmoede bijvoorbeeld. Daar zouden ze naar kunnen kijken.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden