Interview Nudging

Leidt een duwtje in de gezonde richting echt tot gewenst gedrag?

Hoe krijg je tieners aan een gezonde lunch in de schoolkantine? Beeld Hollandse Hoogte / Bert Beelen

Je kunt de gezonde appelsnacks wel vooraan leggen in de schoolkantine, maar een hongerige tiener laat zich daar niet door afleiden en gaat nog steeds op zoek naar de chips. Tina Venema onderzocht wanneer zo’n nudge – een zetje voor gewenst gedrag – werkt, of juist niet. Vrijdag promoveert ze aan de Universiteit Utrecht op dit onderwerp.

Geschilderde voetstappen richting de prullenbak, verbrande calorieën op traptreden of standaard een‘nee-neesticker’ op je brievenbus in plaats van dat je die moet aanvragen. Het zijn allemaal voorbeelden van ‘nudging’, waarmee de bedenkers, vaak de overheid, mensen willen aansporen tot wenselijk gedrag.

Is dat niet stiekem, dat de overheid ons gedrag zit te manipuleren?

‘Nee, want nudging sluit aan bij doelen die je al had. Je maakt heel wat keuzes op een dag. De meeste daarvan zijn onbewust, maar je hebt wel voorkeuren. Nudging maakt daar gebruik van, maar heeft het beste voor met de beslisser. Marketing doet eigenlijk hetzelfde, maar is in het belang van een bedrijf. Als je iets al niet van plan was, heeft een nudge minder kans van slagen. De gedachte was bijvoorbeeld dat als je mensen een logo van een ijstheemerk liet zien, ze dan die ijsthee zouden kiezen. Dat blijkt niet zo te zijn: alleen mensen die dorst hadden kiezen daarna ijsthee.’

Waar komt het idee van nudging vandaan?

‘Het idee achter nudging komt uit de Verenigde Staten, waar het dient als alternatief voor wet- en regelgeving. Een nudge is een vorm van ‘libertair paternalisme’. ‘Libertair’ omdat mensen nog steeds keuzevrijheid hebben en ‘paternalisme’ omdat er toch gestuurd wordt op gewenst gedrag. In Amerika is vooral die keuzevrijheid heel belangrijk.’

Wat voor nudges onderzocht u zelf?

‘Bij de gemeente Utrecht zijn er zit-stabureaus, maar we zagen dat die meestal op zitstand stonden. Zittend werken was de norm. Dan wil je niet die ene gezondheidsfreak zijn die staand gaat werken. Toen hebben we de bureaus standaard op sta-stand gezet. Daarna steeg het aantal mensen dat staand werkte van minder dan 2 procent naar meer dan 13 procent. Staand werken was normaler geworden, en mensen stonden er ook meer voor open.

Tina Venema promoveert deze week op het onderwerp nudging. Beeld Maarten van der Kolk

In een ander experiment keken we of een kleinere theelepel ertoe leidde dat mensen minder suiker in hun thee deden. Mensen die daarvóór altijd een vaste hoeveelheid suiker in hun thee deden waren minder beïnvloedbaar dan mensen die soms wel en soms geen suiker gebruikten. Dat geeft aan dat gewoontes heel bepalend zijn of een nudge werkt.’

Werkt een nudge altijd?

‘Wat mensen daadwerkelijk doen na een nudge, was nog nauwelijks onderzocht. Het is een beetje afhankelijk van de nudge, maar uit mijn onderzoek weten we nu dat ongeveer een kwart van de mensen al sterke opvattingen heeft over een bepaalde keus die haaks staat op het gewenste gedrag. Er bestond bijvoorbeeld weerstand tegen staand werken. Nog eens een kwart doet al wat de nudge hoopt te bereiken. 

Een paar jaar geleden was het in hotels een hype om op bordjes iets te zetten als ’68 procent van de mensen gebruikt hun handdoek nog een keer’. Maar veel mensen deden dat al. Dan heeft een nudge geen effect. De grootste groep mensen heeft geen duidelijke voorkeur of twijfelt nog over wat de juiste keus is. Die mensen zijn vatbaar voor een nudge. Het soort nudge maakt ook uit. Niemand is tegen gezonde producten bij de kassa in de supermarkt, maar nudgen om minder vlees te eten ligt gevoeliger.’

Als u minister was, welk gedrag zou u dan nudgen?

Nadenkend: ‘Ik ben gedragspsycholoog, en geen deskundige in duurzaamheid, arbo of volksgezondheid, maar ik zou misschien vegetarisch eten normaler maken. Dat tijdens een vergadering of congres een vegetarische lunch standaard is, en dat je het dan bij de catering moet aangeven als je wél vlees wilt.’

Graag reclamefolders in de bus? Dat moet je nu zelf aangeven

Moeten burgers zelf kunnen kiezen voor ongezond gedragBetutteling heeft ook voordelen

Gebruik een zacht duwtje, in plaats van ongewenst gedrag te bestraffen: gebruik een ‘nudge’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden