Leidse sterrenkundigen 'wegen' voor het eerst exoplaneet

Leidse sterrenkundigen hebben voor het eerst een planeet bij een andere ster ‘gewogen’. In de dampkring van de exoplaneet ontdekten ze bovendien een superstorm. De resultaten worden donderdag gepubliceerd in Nature.

Planeet HD209548b bevindt zich op 150 lichtjaar afstand. Vanaf de aarde kijken we toevallig van opzij tegen zijn baan aan: bij elke omloop (iets meer dan 3,5 dag) beweegt hij voor zijn moederster langs, en schijnt er een klein beetje sterlicht door de dampkring van de reuzenplaneet. Koolmonoxide-moleculen in die dampkring laten dan hun vingerafdruk achter in het licht van de ster.

Ignas Snellen en zijn collega’s bestudeerden die zogeheten spectraallijnen met de Europese Very Large Telescope in Chili. Uit de precisiemetingen konden ze de snelheid van het koolmonoxide-gas afleiden. Zulke metingen zijn nooit eerder gelukt bij een exoplaneet.

Middelbareschoolnatuurkunde

Het grootste deel van de gemeten snelheid is het gevolg van de baanbeweging van de planeet. De baansnelheid blijkt 140 kilometer per seconde te bedragen. Omdat andere gegevens (zoals de omlooptijd en de schommelsnelheid van de ster) al bekend waren, konden Snellen en zijn collega’s nu voor het eerst de massa van de planeet direct uitrekenen, gewoon met behulp van middelbareschoolnatuurkunde.

HD209548b blijkt 203 keer zo zwaar te zijn als de aarde, ofwel 64 procent van de massa van de reuzenplaneet Jupiter in ons eigen zonnestelsel. Tot nu toe waren massabepalingen van exoplaneten altijd indirect, en moest bijvoorbeeld een aanname worden gedaan over de massa van de ster.

Superstormen

Uit de metingen blijkt ook dat er in de planeetdampkring ‘superstormen’ woeden met windsnelheden van duizenden kilometers per uur. Die superstormen worden opgewekt doordat de planeet heel dicht bij zijn moederster staat: op nog geen zeven miljoen kilometer afstand. Daardoor wordt één halfrond van de planeet sterk door de ster verhit, terwijl het andere halfrond veel koeler is.

Tijdens een planeetovergang schijnt sterlicht door de dampkring van de planeet heen. (NASA) Beeld
Tijdens een planeetovergang schijnt sterlicht door de dampkring van de planeet heen. (NASA)
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden