Legt het OM de bal in de strijd tegen het roken terug bij de overheid?

Afwijzing tot vervolging is signaal naar wetgever

Kan de overheid passief blijven nu het Openbaar Ministerie (OM) de tabaksindustrie niet vervolgt, omdat dit bij de 'huidige wet- en regelgeving strafrechtelijk kansloos' is?

Een rookhok van een tennisclub. Beeld Marcel van den Bergh/de Volkskrant

Volgens juristen, de organisaties uit de gezondheidssector die zich aansloten bij de aangifte van advocaat Ficq en ook het OM zelf valt de afwijzing van het OM op te vatten als een oproep aan de overheid om juist die huidige wet- en regelgeving te wijzigen.

Anders gezegd: als het die overheid werkelijk ernst is de strijd aan te gaan met een verslaving waarvan niet wordt betwist dat die de gezondheid ernstig schaadt - verantwoordelijk staatssecretaris Paul Blokhuis (ChristenUnie, volksgezondheid) kondigde onlangs zelfs een 'oorlog' tegen het roken aan - dan is lijdzaam toezien hoe nog altijd bijna een kwart van bevolking rookt ongepast.

Signaal naar wetgever

'We hebben in de Grondwet vastgelegd dat de overheid maatregelen moet nemen om de gezondheid te bevorderen', zegt Brigit Toebes, hoogleraar gezondheidsrecht aan de Rijksuniversiteit Groningen, in reactie op het besluit van het OM van donderdag. 'In feite legt het OM de bal nu terug bij de wetgever. Die kan veel effectiever zijn in de strijd tegen roken. Dat is het signaal.'

Waarom treedt een overheid niet steviger op tegen een industrie die de volksgezondheid onbetwistbaar schade toebrengt? Reagerend op het besluit van het OM laat staatssecretaris Blokhuis woensdagmiddag weten 'er alles aan te doen om mensen van het roken af te brengen'.

De antirookbeweging heeft dergelijke vrome teksten wel vaker gehoord, maar koestert anderzijds de hoop dat Blokhuis wél met maatregelen komt die daadwerkelijk bijdragen aan de strijd tegen het roken. Zeker nu het maatschappelijke verzet tegen roken groeiende is. Een eerste testcase is volgende week te verwachten, als de staatssecretaris met een reactie komt op het recente vonnis van het Haagse gerechtshof dat rookruimtes in de horeca dicht moeten.

Nationaal Preventieakkoord

Zelf zei Blokhuis donderdag dat hij het terugdringen van roken niet via de rechtszaal wil afdwingen, maar via wetten en regels. Dit kabinet zegt de strijd aan te gaan met allerlei vormen van ongezond gedrag (niet alleen roken, ook overmatig drinken en ongezond eten) en werkt aan een Nationaal Preventieakkoord.

'Wat de staatssecretaris precies denkt te bereiken met zo'n akkoord is mij nog onduidelijk, maar ik weet wel dat de overheid met een paar simpele maatregelen al veel effectiever die strijd kan aangaan', zegt emeritus hoogleraar Frits van Dam, nu verbonden aan de Stichting Rookpreventie Jeugd, mede-aangever tegen de tabaksindustrie. 'Eigenlijk is het krankzinnig dat de politiek het in deze strijd zo laat afweten.'

Het is geen publiek geheim dat de 'politiek' en de overheid niet uitblinken in initiatieven tegen het roken. De vrijheid van keuze om te gaan roken wordt voortdurend beklemtoond. Veel politici vrezen electorale gevolgen als het roken steviger wordt aangepakt. De rol van de overheid is altijd een tweeslachtige geweest. Enerzijds erkent die overheid dat roken de volksgezondheid ernstig schaadt, anderzijds levert het de schatkist jaarlijks bijna 2,5 miljard euro aan accijns op.

Wat kan de overheid doen om roken te ontmoedigen? Voor een totaalverbod op sigaretten, zoals de aangevers in de anti-rookzaak willen, ontbreekt het in de politiek aan draagvlak. Maar ook in minder vergaande regelgeving blijft Nederland achter bij andere westerse landen. Daar kan Den Haag veel harder ingrijpen.

Tekst gaat verder onder de afbeelding.


Rookruimte in kinderspeelparadijs. Beeld Marcel van den Bergh/de Volkskrant

Totaalverbod onwaarschijnlijk, maar wat kan de overheid nog meer doen?

Hogere accijns
De anti-rookbeweging pleit in ieder geval voor veel hogere accijns. In Australië, Zweden en het Verenigd Koninkrijk daalt het aantal rokers sneller dan hier, mede als gevolg van prijsmaatregelen. In Australië kost een pakje sigaretten omgerekend 20 euro, in het Verenigd Koninkrijk ligt de prijs eveneens aanmerkelijk hoger dan in Nederland.

Minder verkooppunten
Een overheid zou kunnen voorschrijven dat het aantal verkooppunten wordt teruggebracht, zoals in 1997 in een aangenomen motie van Jan Marijnissen (SP) al werd bepleit, maar waarmee nooit iets is gedaan. Nu telt Nederland zo'n 60 duizend verkooppunten, onder meer supermarkten waar ook sinaasappelsap en brood wordt verkocht.

Meer rookvrije ruimtes
Ook staat het de overheid vrij om in het publieke domein meer plaatsen bij wet te bestempelen als rookvrij. Voor schoolpleinen gaat dat in 2020 gelden. Waarom niet eerder?

Geen merknaam op het pakje
In Australië mag de merknaam van de producent al jarenlang alleen maar in hele kleine letters op de verpakking staan. Dat, gevoegd bij de ook in Nederland ingevoerde afbeeldingen van de schade die roken toebrengt, heeft ook bijgedragen aan een forse afname van het aantal rokers in dat land.

Verbod op roken in aanwezigheid kind
In het Verenigd Koninkrijk is het verboden te roken in een auto in aanwezigheid van een kind. Uit angst te boek te staan als bevoogdend en betuttelend is de Nederlandse overheid huiverig voor dit type maatregelen. 'De overheid en politici gaan pas bewegen als vanuit de bevolking en het maatschappelijk veld initiatieven worden ontplooid', voorziet emeritus hoogleraar Van Dam. Hij is niet helemaal zonder hoop: 'De beweging die we met deze aangifte in gang hebben gezet is onomkeerbaar.'


De kruistocht tegen de tabaksindustrie

OM ziet geen mogelijkheid tabaksfabrikanten te vervolgen - Advocaat Ficq stapt naar gerechtshof
Het Openbaar Ministerie (OM) gaat de tabaksindustrie niet vervolgen voor het bewust toebrengen van verslaving en gezondheidsschade, vaak met de dood tot gevolg. Dat heeft het OM donderdagochtend aan advocaat Bénédicte Ficq meegedeeld.

Bénédicte Ficq: 'Het is geen ingewikkelde strafzaak. Dat roken dodelijk is, zetten ze zelf op het pakje'
Bénédicte Ficq weet het zeker: sigarettenfabrikanten zijn 'gewetenloze criminelen' die opzettelijk mensen verslaafd maken. 'We hebben het hier wel over een sluipmoord.' (+)

Ziekenhuis mengt zich in strijd tegen tabaksindustrie. Is dat wenselijk?
Wordt de zaak tegen de tabaksindustrie sterker nu een ziekenhuis zich erbij heeft aangesloten? En: hoe wenselijk is zo'n stap door een ziekenhuis? (+)

Deze longarts bestrijdt de tabaksindustrie op alle fronten, van rechtszaal tot televisiestudio
Tabaksfabrikanten zijn criminele multinationals, vindt longarts Wanda de Kanter (58). Ze bestrijdt de tabaksindustrie op alle fronten, van de rechtszaal tot de televisiestudio. En keihard.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.