Lawinegevaar op de boekenberg

Ook de boekenbranche zit, zeker in een tijd van recessie, gevangen in het marktmechanisme van vraag en aanbod. Er wordt te veel uitgegeven....

Spreken over 'de toekomst van het boek' staat voor een hartstochtelijk lezer algauw gelijk aan heiligschennis.

Boeken zijn voor zo'n geletterde even vanzelfsprekend als ademen. Zo iemand, schreven Hans Adriaansens en Hugo Verdaasdonk in De toekomst van het boek, de Tilburgse Oldendorff-lezingen, acht niets zo ontmoedigend als 'vanuit de hoogten der esthetische ervaring' geconfronteerd te worden met 'trivialiteiten' over het boek, maatschappelijke achtergronden van literatuur, de wijze waarop kwaliteitsoordelen tot stand komen en, erger nog, vragen over branche.

De ouderwetse uitgever, het eigenzinnig type Van Oorschot, een lezer met lezersbrilletje en gestrikte lavallière die met de nieuwe aanbiedingen, inclusief een goede fles jenever, nog bij de boekhandelaar kwam, was zo'n lettré – al lette ook hij op de centen; de nieuwe uitgever, het managersoort Spijkers, met elegante hoed, uiteraard een Borsalino Classico, is iemand met een fijne neus voor hypes, trends, nieuwlichterij en goede boeken, maar ook en vooral voor een publiek dat die boeken koopt.

De kunst van het uitgeven, vindt Mai Spijkers, directeur van PCM Algemene Boeken, is het vinden van een publiek. Ruim de helft van de boeken bereikt de lezers niet, 40 procent van alle boeken die Spijkers uitgeeft, vormt minder dan één procent van de omzet. Je kunt toch ook een omzetstijging behalen met minder verkochte boeken? Met minder aanloopkosten. Met minder personeel. PCM Algemene Boeken, blijkt uit het jaarverslag, realiseerde vorig jaar een omzetstijging van 10 procent met minder boeken. In 2002 verkocht het concern 21,5 miljoen boeken, anderhalf miljoen minder dan in 2001. Meer omzet, meer geld, minder afzet, minder retour, 'het is een trend in de boekhandel en de uitgeverij' – zegt ook de Nederlandse Boekverkopersbond.

'De markt moet je niet beschouwen als iets dat krimpt, de markt moet je ontwikkelen', zei Strengholt-directeur Ton van Poelgeest op de themamiddag Zoektocht naar nieuwe lezers van de Koninklijke Vereniging van het Boekenvak. Het klinkt als het welluidende adagium van Spijkers: ga op zoek naar het publiek! Uitgeverijen moeten zich herprofileren, met de juiste mensen 'met een hart voor het boek' aan het roer, intellectueel en belezen, maar ook 'met een zakelijk instinct'. Geert van Oorschot, Geert Lubberhuizen, Martin Ros of Theo Sontrop, dát waren weliswaar legendarische uitgevers, maar – zei Spijkers in het radioprogramma Kunststof, 'een uitgever past in zijn tijd; ik denk dat die uitgevers met hun manier van werken van toen nu niet meer zoveel succes zouden hebben'.

Pakweg zo'n twintig jaar geleden, toen linkse sociologen en linkse economen gelijkhebberig en met een groot dédain voor het ondernemerstalent het nog over 'de boekenindustrie' hadden, over 'bewustzijnsinhouden' en over 'het boek als waar', klonk het allemaal veel grimmiger dan nu. Er werden toen ook veel boeken uitgegeven, er werd ook veel geld mee verdiend, maar – vroegen die sociologen en economen zich vervolgens af – 'wie leest al die boeken'?

Geletterden lazen al steeds minder en het populistische non-book, meestal met veel plaatjes – 'een televisiescherm in boekvorm', schreef de onlangs overleden Neil Postman – verdrong het boek zoals we dat sedert de tijd van Montaigne als cultureel goed kennen. Misschien, liet George Steiner zich ontvallen, was er een eind gekomen aan 'de klassieke tijd van de leeskunst', we bevonden ons in een post-book era en volgens Hans Magnus Enzensberger zou die 'deemstering van de schrijfcultuur' wel eens kunnen omslaan in een volkomen duisternis.

Sommigen lezen, sommigen niet. Is het ooit anders geweest?

'De beeldschermgeoriënteerde jongeren van nu', meent Marc van Gisbergen, voormalig marketing & salesmanager van de Bredase uitgeverij De Geus, 'kopen veel minder boeken en meer sms-bundels. Als zij ouder worden, kan het snel gedaan zijn met het vak.' De vrijetijdsbesteding van die jongeren baart hem zorgen. Toch wordt nog altijd veel gelezen, worden steeds meer boeken uitgegeven; er is zelfs overproductie, een immense boekenberg. Er liggen stapels boeken in de winkels, kiosken en megastores.

In de memorabele 'boekenbergserie' in Vrij Nederland van Piet Piryns en Kees Schaepman, eind 1982, was al sprake van 'de lamentabele situatie waarin het boekenvak in Nederland en Vlaanderen verkeerde'. Ze publiceerden onthutsende cijfers. Boekenconcerns bezweken bijna onder hun succes; kleine uitgeverijen werden opgeslorpt. Was er wel toekomst voor het literaire boek? Er verschenen, schreven Piryns en Schaepman, veel te veel boeken die men nauwelijks aan de lezer kon slijten. Evenals de boterberg – dé kwelling van veel Europese ambtenaren – was ook het boek aan 'de ziekte van de overproductie' gaan lijden.

De vooruitzichten in het boekenvak zijn ook nu weer niet rooskleurig. Uit een enquête van de Koninklijke Vereniging van het Boekenvak blijkt 'dat de omzetstijging vorig jaar achterbleef bij de inflatie'. Nederlandse boekhandelaren verwachten dit jaar, door de recessie en de economische malaise, een dramatische omzetdaling van 8 procent. De boekenberg moet krimpen, sommige uitgevers willen minder titels, anderen reorganiseren en saneren. Vorig jaar bleef het aantal werknemers in de boekhandel en de uitgeverij op het niveau van 2001. Binnenkort gaan ongetwijfeld veel banen in het boekenbedrijf verloren. Er is geen groei meer.

Niet iedereen is somber. 'Is er wel een recessie in de uitgeverijwereld?', vraagt Marc Beerens van de zelfstandige Uitgeverij Vantilt zich af. 'Vantilt is bezig aan zijn beste jaar ooit. We hebben in 2003 enorm gescoord met De Tachtigjarige Oorlog in Spaanse ogen van Yolanda Rodri¿guez en daarmee groot vertrouwen gekregen van de boekhandel.'

Vooral concerns moeten saneren. Uitgevers willen hun bedrijven, nu het minder goed gaat, reorganiseren. Ze willen zich ook beter profileren. Uitgever Hanca Leppink herdefinieert de fondsen van Veen Bosch & Keuning: Luitingh-Sijthoff stopt met het uitgeven van kinderboeken en familieromans. Interim-directeur Spijkers wil de uitgeverijen Bert Bakker en Prometheus opsplitsen: Bert Bakker moet zich exclusief op non-fictie richten en Prometheus op fictie. Vermoedelijk, schrijft Boekblad, de nieuwsbrief voor het boekenvak, zullen na de reorganisatie minder mensen werken bij Prometheus/Bert Bakker. 'Er zullen mensen weggaan', zegt Spijkers, 'maar ook bijkomen.' Hij wil het bedrijf 'aanscherpen'.

'Ik heb de indruk', zegt Beerens, 'maar teken aan dat dat een indruk is, dat met name de omzetten van de grote algemene uitgeverijen en de omzetten van uitgeverijen met een onduidelijk profiel onder druk staan. Wat de algemene uitgeverijen betreft: de literaire markt is een echte verdringingsmarkt geworden. Er is sprake van een gigantische overproductie; er wordt veel meer verhalend proza uitgegeven dan de markt kan verwerken.'

Door de groei – Prometheus/Bert Bakker geeft 330 titels per jaar uit – heeft het uitgeversbedrijf een minder duidelijk profiel. Wat doet Prometheus, wat geeft Bert Bakker uit? Dat wil Spijkers opnieuw gaan bekijken.

Beerens: 'In het slechtste scenario gewaarbeurt zo'n uitgever het volgende: hij heeft een flink, niet terugvorderbaar voorschot moeten betalen om de rechten te verwerven, vervolgens kosten moeten maken voor de productie, inclusief vertaling, en distributiekosten om het boek ook in de winkel te krijgen. De titel slaat echter jammer genoeg niet aan, en dan zijn er problemen: de boekhandel is met recht van retour bevoorraad, dus de boeken moeten weer terug – dubbele distributiekosten dus; er wordt voor enorme bedragen rondgesleept met boeken – en er zijn geen of maar weinig inkomsten. Het betaalde voorschot en ook de kosten van het pand, het personeel, de vormgever en de drukker zijn weg.

'Als er dan geen compenserende inkomsten zijn, zijn er problemen. Als een boek wel aanslaat, overigens, kan de vlag uit, zo is het ook weer, en als dat maar een of twee keer per jaar gebeurt, is het ook goed. Wel jammer van al die andere pogingen die niet aanslaan, maar die het absorptievermogen van de markt danig op de proef stellen.'

Ook Eric Visser van De Geus – de grootste onafhankelijke uitgever van Nederland, goed voor 120 boekuitgaven per jaar – klaagt over die toenemende retourenstromen. Het is het enige vak dat retouren kent. Een stapel boeken verkoopt beter dan een enkel op de schappen weggestopt exemplaar. Boekhandelaren bestellen vaak te laat bij, doen hun boeken te snel weg, dat vertraagt de verkoop.

Er zijn steeds minder zelfstandige uitgevers, terwijl – gelooft Visser – 'juist de zelfstandige uitgevers vaak vernieuwend zijn'. Dat maakt die boekenberg nog massiever: alleen maar bestsellers, alleen maar bekende namen, alleen maar boeken uit de toptien. Het boekenbedrijf is weinig avontuurlijk.

'Wat durf betreft', meent Beerens, 'anders dan bij algemene uitgeverijen, in naam uitgevers werken die in feite werknemers zijn, drijven kleine of middelgrote uitgeverijen vaak op één uitgever, die tevens eigenaar is. Als deze het belangrijk vindt om een titel uit te geven, dan zal hij sneller geneigd zijn eventuele risico's voor lief te nemen. Daarnaast, om een niet-ideëel argument te noemen: kleine of middelgrote uitgevers hebben minder overhead dan grote, wat productie van een erg ”duur” of ”risicodragend” boek soms vergemakkelijkt.'

In Boekblad rekende Visser van De Geus, die elk jaar bijna een miljoen boeken verkoopt, het risico eens voor: neem een vertaald boek van 448 pagina's met een winkelprijs van 22,50 euro. Je moet om uit de kosten te komen minstens 4500 exemplaren verkopen. Alleen al aan de totale rechtenkosten, het honorarium van de auteur en de vertaler, 'is de uitgever bij de verkoop ongeveer 19,5 procent kwijt'.

De Geus had op de tophonderd van de best verkochte boeken van de eerste helft van dit jaar twee titels, boeken van Leif Davidsen (op de 19de plaats) en Henning Mankell (20); Prometheus had er één, Dochters van Eva van Carry Slee op 99. Spijkers wil meer scoren; hij wil vooral weer bestsellers. Ook in de topveertig van de 'literaire pikorde' van HP De Tijd doet Spijkers het minder goed dan vorig jaar. Concern-directeuren zoals Spijkers (van 6 naar 7), Pieter de Jong van de Weekbladpers Groep (van 3 naar 4) of Bert de Groot van uitgeefgroep Veen Bosch & Keuning (van 2 naar 5) zijn in notering gedaald. De pikordelijst wordt aangevoerd door Bezige Bij-directeur Robbert Ammerlaan ('Nee! Boeken zijn mijn passie', zei hij in Het Parool. 'Ik ben niet goed in managersdingen, dat heeft ook niet mijn belangstelling.') Schaalverkleining, zeggen sommige uitgevers en ook schrijvers, is op dit moment in het boekenvak hét toverwoord. Plien van Albada zei bij haar vertrek bij Prometheus/Bert Bakker dat ze zich 'weer meer wil gaan richten op het ”inhoudelijke uitgeven”, op fondsvorming en auteursbegeleiding'. Ze kiest voor het kleinschaliger bedrijf Balans, waar ze Jan Geurt Gaarlandt opvolgt. Uitgeverij Cossee doet het goed, mét Nobelprijswinnaar Coetzee, Augustus ook. Oek de Jongs Hokwerda's kind staat op 89 in de tophonderd.

Er is een omslag, een kentering: wég van het rendementsregime, terug naar de essentie van het boek.

'Of er te veel wordt uitgegeven?', vraagt Willem Desmense van uitgeverij IJzer. 'Als het hart van de uitgever en de medewerkers in al die boeken zit, is het prima, dan kan het niet mooier, en zeg ik: dingen doen en dingen maken, niet talmen, niet stilzitten. Als dit niet het geval is, is produceren het enige dat telt. Schaalvergroting leidt, mijns inziens, hiertoe. Was het Karl Marx (”mag het weer?”) niet die zei dat de arbeider in het productieproces de affiniteit met het product zou verliezen door vergaande specialisatie en vervreemding? Promotie-afdelingen van uitgeverijen krijgen vaak en steeds vaker te maken met boeken waarvan ze alleen het omslag hebben gezien. En dan enthousiast de boer ermee op!'

'Stop een gigantische zuurstofbel in de markt', roept René van Loon, directeur van de Vlaamse branchevereniging Boek.be. Hij is optimistisch. Van Loon ziet zelfs een heropstanding van de eigengereide boekhandel. Die komt terug in het straatbeeld. Sommige Vlaamse uitgevers hebben ook niet te klagen. De Antwerpse Boekenbeurs, een échte verkoopbeurs die afgelopen dinsdag haar deuren sloot, trok 165 duizend bezoekers. 'Houtekiet heeft alleszins geen last van een recessie', zegt de Vlaamse uitgever Leo De Haes die zich steeds meer op de Nederlandse markt profileert. 'Vorig jaar vierden we het beste Houtekiet-jaar sinds het bestaan van de uitgeverij. Uiteraard heeft de spectaculaire omzetstijging in Nederland daar veel mee te maken.

'Ik stel vast dat enkele uitgeverijen zoals Lannoo en Clavis verkoopkantoren oprichten in Nederland. In mijn ogen is dat een conditio sine qua non om hoe dan ook een boek bij wijze van spreken over de grens te krijgen. Houtekiet is een onderdeel van Veen Bosch & Keuning, dat in Amsterdam een hoofdkantoor heeft. Wij brengen al langer boeken op de markt die Nederlanders kunnen interesseren, soms ook van Nederlandse auteurs – Bram Vermeulen, Bas Haring. De bij Houtekiet verschenen biografie van Clarence Seedorf van Simon Zwartkruis (nummer 75 op de tophonderd) is geen uitzondering meer, maar hoort tot de regels. In het voorjaar verschijnt de biografie van Willem Elsschot van de Nederlander Jan van Hattem, vijf jaar dus voor die van Vic van de Reijt. We hebben nog zo'n tiental contracten met Nederlandse auteurs in het vet liggen.'

'Ach, recessie', verzucht Desmense. 'Daar zit ik dan al in vanaf m'n eerste uitgave. Maar het gaat, o heilig wonder, steeds iets beter met IJzer. Ik vaar immer voort!' Morgen en overmorgen, tijdens de Elspeet-najaarsconferentie voor 'boekenvakkers', praten uitgevers en boekhandelaren over 'bevlogenheid in het boekenvak'. Dát is het: ondanks lage lonen en hoge werkdruk vinden ze het allemaal een prachtig vak. Wat bezielt ze? Bevlogenheid, zeggen de uitgevers en de boekverkopers, ja, ook in moeilijker tijden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden