'Laten we de term verwarde personen schrappen'

In 2016 heeft de politie opnieuw fors vaker te maken gekregen met psychisch verwarde overlastgevers. De politie bevestigt dat dinsdag na berichtgeving in het AD. GGZ-onderzoeker Bauke Koekkoek pleitte er onlangs in de Volkskrant nog voor om de term 'verwarde personen' te schrappen, omdat met dit woord allerlei groepen op een hoop worden gegooid die juist elk om een eigen aanpak vragen.

De Eendrachtstraat werd door de politie hermetisch afgesloten na een familiedrama, juli 2016.Beeld Raymond Rutting

'We weten namelijk niet goed wie het zijn, hoeveel het er zijn en wat er met ze aan de hand is en toch wordt er veel over verwarde personen gesproken', zegt Koekkoek. Daarbij is er volgens hem geen enkel bewijs van de stelling die gemeengoed is geworden: dat de toename van het aantal meldingen van verwarde personen veroorzaakt wordt door bezuinigingen op de geestelijke gezondheidszorg en een afname van het aantal psychiatriebedden.

Het is een ferm verhaal dat Koekkoek brengt in zijn boek Verward in Nederland, dat 31 januari verschijnt. Koekkoek (43), van huis uit (psychiatrisch) verpleegkundige, kreeg gaandeweg steeds meer belangstelling voor de wetenschappelijke kant van de geestelijke gezondheidszorg (GGZ). In 2011 promoveerde hij op 'moeilijke' GGZ-patiënten. Nu werkt hij één dag per week op de GGZ-crisisdienst in Arnhem. Daarnaast is hij lector psychiatrische zorg op de Hogeschool van Arnhem en Nijmegen.

Zijn nieuwe boek, waarin hij een aantal veelgehoorde aannamen over de GGZ ter discussie stelt, is deels ontstaan, vertelt Koekkoek, uit verbazing over de discussie over 'verwarde mensen' die de afgelopen jaren in volle hevigheid is losgebarsten. De politie publiceert sinds enkele jaren jaarlijks alarmerende cijfers over het aantal meldingen van verwarde mensen. Dat was in 2015 gestegen tot 66 duizend per jaar.

Ook de koepel van woningcorporaties Aedes bracht eind 2015 een persbericht uit over 'verwarde personen'. 70 procent van de corporaties zegt dat de overlast, onder meer herrie, van deze groep is gestegen. Dit komt, zegt Aedes, doordat deze verwarde personen vaker zelfstandig wonen door het beleid van het Rijk.

GGZ-onderzoeker Bauke Koekkoek.Beeld Raymond Rutting

Klopt dit dan niet?

'Verwarde personen is een nieuw begrip. Het wordt sinds 2011 publiekelijk gebruikt door de politie, dat hiervoor meestal de melding E33 hanteert in hun registratiesysteem. Een containerbegrip is het, voor mensen met een verslaving, dementie, een verstandelijke beperking of psychische stoornissen en gewoon lastige mensen. Plus mensen met sociale problemen, die misschien alleen tijdelijk radeloos zijn vanwege een verbroken relatie of het verlies van hun baan. Veel als verwarde personen geregistreerde mensen hebben dus geen psychische stoornis. Als de politie wordt gebeld omdat een man staat te tieren voor het raam van zijn ex dat hij er een einde aan maakt als ze hem niet snel binnenlaat, wordt hij ook als een verward persoon geregistreerd. Terwijl zo iemand waarschijnlijk gewoon heel boos is, en lang niet altijd suïcidaal.

'Als de politie 66 duizend meldingen binnenkrijgt van verwarde personen, kan het bovendien ook zijn dat meerdere mensen van dezelfde persoon een melding hebben gedaan. Het gaat dus niet om 66 duizend verwarde personen.'

Hoe komt het dan dat de indruk bestaat dat het aantal verwarde personen schrikbarend toeneemt?

'De samenleving is nu netter, veiliger, preciezer en waarschijnlijk minder tolerant geworden voor afwijkend gedrag. In de jaren tachtig en negentig waren er vooral in de grote steden bijvoorbeeld veel meer verslaafden op straat. Waarschijnlijk belden toen mensen minder snel de politie als er één stond te tieren op straat. Nu zouden die mensen in de categorie verwarde personen vallen.

'Een andere verklaring zou de economische crisis kunnen zijn. Mensen trekken het niet als ze hun baan of hun huis zijn kwijtgeraakt en reageren daar heftig op. Zij hebben sociaal-economische problemen. Zij zijn geen cliënten voor de GGZ maar eerder voor een sociaal wijkteam van de gemeente.

'Ook een licht-demente oudere die de weg is kwijtgeraakt, kan in die meldingscategorie 'verwarde personen' vallen. Er is kortom een veel te groot begrip gecreëerd, voor iedereen die afwijkt van de norm. Terwijl die groepen die nu op één hoop worden gegooid elk om een eigen aanpak vragen. Een demente bejaarde heeft andere hulp nodig dan iemand met een verslaving of psychische problemen, of iemand die zijn wanhoop uit vanwege zijn opgelopen schulden. Er zijn inderdaad regio's waar er te weinig GGZ-zorg wordt geleverd aan huis, maar dat speelt niet overal.

'Bovendien boezemt die beeldvorming over het grote aantal verwarde personen mensen angst in. Dat op elke hoek van de straat een gevaarlijk iemand zou kunnen staan. Dit komt doordat het begrip in verband is gebracht met ernstige incidenten als de man die oud-minister Els Borst heeft doodgestoken, of de man die het journaal heeft gekaapt, die beiden een psychische stoornis bleken te hebben. Maar de meeste mensen die nu onder deze noemer worden geschaard zijn helemaal niet gevaarlijk.'

Er wordt gezegd dat het aantal verwarde mensen toeneemt omdat het aantal bedden in de GGZ afneemt door bezuinigingen.

'Het totale bedrag dat de Nederlandse GGZ kost is de laatste jaren licht gestegen, het percentage dat het uitmaakt van het totale zorgbudget is redelijk constant gebleven. Het aantal gedwongen opnamen door rechtelijke machtigingen is de afgelopen tien jaar aanmerkelijk toegenomen. Het beleid is dus juist repressiever geworden.

'In Nederland zijn ongeveer 38 duizend GGZ-bedden, waarvan 10 duizend voor acute opname en tijdelijke behandelplaatsen. De rest is voor langdurig verblijf. De aantallen nemen de laatste paar jaar licht af, gemiddeld ongeveer 3,5 procent per jaar. In vergelijking met andere westerse landen heeft Nederland nog steeds relatief veel GGZ-bedden. De voorzichtige daling ervan verklaart dus zeker niet de sterke stijging van verwarde personen die de politie signaleert. Bovendien worden vooral de 'lichtere' cliënten naar huis gestuurd.

'Ongeveer een kwart van de meldingen van verwarde personen betreft mensen met psychische stoornissen. Het 'opnemen' van 'verwarde personen' wordt voor deze groep te veel als een wondermiddel gezien. Het is een denkfout. Mensen verwachten misschien te veel van de opname en zien deze als de best mogelijke zorg. Maar in de klinieken is juist vaak weinig ruimte voor gesprekken. Hij zal er niet meteen van al zijn problemen afkomen. Wel kunnen mensen er even tot rust komen en is de omgeving tijdelijk verlost van deze persoon.

'Ik pleit voor een verdere en snellere afbouw van het aantal bedden, die relatief duur zijn. Het vrijgekomen geld kan worden geïnvesteerd in intensievere ambulante zorg: mensen moeten nauwlettender thuis in de gaten worden gehouden en worden aangemoedigd meer deel te nemen aan de maatschappij.'

Maar veel mensen wonen liever niet naast iemand met problemen?

'De GGZ zou volgens mij meer de wijken in moeten en mensen met problemen blijven begeleiden, ook als het een tijdje beter gaat. Misschien moet die GGZ-wijkmedewerker ook meer contact maken met de buren. Zodat ze hem kunnen bellen en niet de politie, als hun buurman bijvoorbeeld 's nachts tegen de verwarmingsbuizen tikt.

'De GGZ en de politie moeten samen optrekken. We kunnen niet zonder elkaar. De GGZ kan helpen bij het bepalen wat er met iemand aan de hand is. Maar als iemand voor het raam van zijn ex 's nachts staat te schreeuwen, is dat een taak voor de politie. Die kan hem bijvoorbeeld dreigen met een straatverbod, als hij dat nog een keer doet.'

Wat moet er verder gebeuren?

'Laten we beginnen met het schrappen van de term 'verwarde personen'. Noem ze gewoon wat ze zijn: mensen met een verslaving, dementie, psychische stoornissen, enzovoorts. Om dat te kunnen doen, moeten mensen worden ingeschat. Is iemand echt suïcidaal of alleen boos? Is iemand agressief, onder invloed van drugs, psychotisch of gewoon vervelend? Pas als dat duidelijk is, kan de beste oplossing worden bepaald; een crisiskamer, een politiecel of weer naar huis. De politie en de zorg kunnen hierin samenwerken.

'Mensen lijken soms te hoge verwachtingen te hebben van de GGZ, als de grote oplosser van het probleem met de verwarde personen. Kan de zorg dit niet oplossen, hoor je vaak. Dat is een niet altijd realistisch maakbaarheidsdenken. Soms kan iemands probleem gewoon niet worden opgelost, dat besef moet er komen.'

Reactie politie

'Het klopt dat wij sinds 2011 landelijk apart registreren op 'incidenten personen met verward gedrag'', zegt woordvoerder Joop Kemperman van de politie. 'Dit is destijds gedaan op verzoek van het Rijk. Het aantal incidenten zegt weinig over het aantal 'verwarde personen' omdat meerdere incidenten dezelfde persoon kunnen betreffen. De E33-code wordt gebruikt als iemand 'verward gedrag' vertoont. Voor deze landelijke code werden dergelijke gevallen geregistreerd onder verschillende codes. De nieuwe code en de vorming van de Nationale Politie hebben een landelijk overzicht mogelijk gemaakt. Dit overzicht laat een toename zien van het aantal incidenten in de afgelopen jaren.'

Reactie GGZ

'Wij delen de kritiek wat betreft de term verwarde personen', zegt Jacobine Geel, voorzitter van GGZ Nederland. 'Personen die verward zijn en overlast veroorzaken, zijn niet allemaal mensen met psychiatrische problematiek. De politie signaleert dat er een toename is van de E33-meldingen, maar het is niet eenduidig vast te stellen of dit een toename betreft van mensen met psychische problemen. De veelgehoorde aanname dat het aantal verwarde personen stijgt door de bezuinigingen in de ggz is inderdaad niet correct. Wel zien wij dat de behandeling en begeleiding bij mensen thuis in de wijken nog niet voldoende is opgebouwd.'

Reactie corporaties

'Wij hebben in 2015 voor het eerst een enquête gehouden onder woningcorporaties over de overlast van verwarde personen', zegt een woordvoerder van corporatiekoepel Aedes. 'Dat zijn in onze definitie mensen die grip op hun leven verliezen, zoals psychiatrische patiënten, (ex)-verslaafden, mensen met een verstandelijke beperking of met dementie. Uit onze enquête blijkt dat de helft van de corporaties een lichte toename ziet van de overlast van huurders die verward gedrag vertonen, en ruim 20 procent ziet een grote toename. Onze enquête bevestigt de cijfers van de politie. Het was een eenmalige enquête, geen wetenschappelijk onderzoek. Zo hebben we het ook niet gepresenteerd.'

Reactie schakelteam

'Het schrappen van de term verwarde personen zou ver gaan, maar het klopt dat er veel op één hoop wordt gegooid', zegt Onno Hoes, voorzitter van het Schakelteam Personen met Verward Gedrag. 'Het Aanjaagteam (nu Schakelteam, red.) is in september 2015 geïnstalleerd door de ministeries van Volksgezondheid en Veiligheid en Justitie na het bekend worden van de achtergrond van de moordenaar van Els Borst. Deze psychiatrische patiënt was een gevaarlijk persoon, en dat zijn lang niet alle mensen die onder het begrip verwarde personen worden geschaard. Ik onderschrijf de kritiek dat licht en zwaar onder één noemer worden geschaard.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden