Laserstralen nemen het volk de maat

Een speciale scanner zal vanaf volgend jaar 3500 Nederlanders aftasten. Want de bestaande gegevens over lichaamsmaten zijn verouderd; de industrie heeft nieuwe nodig....

DE GRIEKSE wijsgeer Protagoras zei het al: de mens is de maat van alle dingen. Alles wat we dragen of gebruiken, moet afgestemd zijn op de menselijke verhoudingen: kleren, stoelen, het oor van een koffiekopje, de hoorn van een telefoon, een toetsenbord. Om te weten welke afmetingen en verhoudingen ze moeten aanhouden, gebruiken ontwerpers gegevensbestanden met allerlei lichaamsmaten: de lengte en dikte van vingers om een schaar te maken, de afstand van de oren tot de ogen en de neus voor een brilmontuur, enzovoorts. Maar omdat de lichaamverhoudingen in de loop der jaren sterk veranderden, sommige gegevens uit buitenlandse bestanden verkeerd zijn vertaald naar de Nederlandse bevolking en omdat allerlei stukjes informatie ontbreken, zijn de huidige gegevens van beperkte waarde.

Twaalf jaar geleden werd de maat van de Nederlander voor het laatst genomen. Sinds 1985 is de gemiddelde lengte van Nederlanders met bijna twee centimeter toegenomen. Dat lijkt misschien niet zo veel, maar voor de antropometrie, de mensmeetkunde, zijn het aardverschuivingen.

'Een nieuw databestand maken met de lichaamsmaten van de Nederlandse bevolking is een kostbare en tijdrovende zaak, maar wel noodzakelijk', stelt drs. Hein Daanen van TNO Technische Menskunde in Soesterberg. 'De oude lappendeken aan gegevens over menselijke maten is echt achterhaald. En dus hebben architecten, de kledingindustrie, autofabrikanten en ontwerpers van gereedschappen een probleem.'

Vanaf volgend jaar gaat TNO daarom de lichaamsmaten van een representatieve groep van 3500 Nederlanders in kaart brengen. Niet met een ouderwets meetlint, maar met een driedimensionale scan van het lijf. TNO laat voor dit doel een bodyscanner op maat maken.

Het vervaardigen van één digitaal afgietsel neemt twintig seconden in beslag. In die tijd tast een aantal laserstralen de buitenkant van het lichaam van teen tot top af, zoals een kopieerapparaat zijn lichtbundel over het papier schuift. De proefpersoon moet zich zo stil mogelijk houden, al is enig gewiebel geen bezwaar.

'We scannen een lichaam in drie verschillende houdingen. Eén keer staand, de tweede keer zittend met de bovenarmen tegen de borst geklemd en de onderarmen loodrecht op het lichaam, de derde keer zittend met de armen in de lucht. Op deze manieren wordt het hele lijf optimaal opgenomen.' Het scannen van personen die hun armen omhoog houden, heeft bijvoorbeeld als voordeel dat er geen informatie door schaduw wegvalt.

0 P HET lichaam worden vooraf ongeveer tachtig stickertjes aangebracht. Deze merktekentjes moeten de scanner helpen het lichaam correct in kaart te brengen, want het apparaat neemt alleen de buitenkant van het lichaam waar.

Daanen: 'Zonder die stickertjes is het vaststellen van bijvoorbeeld de gelaatsbreedte lastig, omdat de scanner wel een gezicht mooi zichtbaar kan maken, maar niet kan aftasten waar precies het jukbeen zit.' Op alle boteinden die door de huid zijn te voelen, komt daarom een merktekentje.

Met de elektronische kopieën van de 3500 proefpersonen maakt TNO een driedimensionaal profiel van de lichaamsbouw van Nederlanders tussen de 18 en 65 jaar. TNO verdeelt die in een aantal subcategorieën: naar geslacht, leeftijd, etniciteit en woonplaats. 'In Drenthe wonen de langste Nederlanders, in Limburg is men over het algemeen het kleinst.' Zelfs de sociale status heeft invloed op de lengte van mensen, stelt Daanen. 'Het klinkt misschien raar, maar mensen met een hoger opleidingsniveau zijn door de bank genomen twee centimeter langer.'

De Nederlandse meetexercitie van TNO, NedScan genoemd, maakt deel uit van het internationale Civilian American and European Surface Anthropometry Resource, ofwel Caesar. TNO werkt in Ceasar samen met een onderzoeksgroep in Italië en het Amerikaanse ministerie van Defensie.

TNO is gevraagd voor Caesar aangezien Nederlanders het langste volk ter wereld zijn. De gemiddelde Nederlandse man meet 1,83 meter, de vrouw is dertien centimeter korter. Per jaar neemt de gemiddelde lengte met anderhalve millimeter toe. Problemen met de pasvorm doen zich dan ook vaak het eerst in Nederland voor, aldus Daanen.

In 1999 moet het complete Caesar-bestand beschikbaar zijn voor industrie en wetenschap. In de VS hebben vooral de vliegtuig- en autoindustrie interesse. Daanen: 'Je kunt die driedimensionale scans met de computer zodanig bewerken, dat ze allerlei natuurlijke houdingen aannemen. Zo kan de computer testen of zowel grote als kleine, dikke en dunne chauffeurs comfortabel in een autostoel passen, én goed bij het gaspedaal en stuur komen.' Aan de hand van de scans maken keuringsinstituten ook crash test dummies, poppen die in een botssimualatie worden gebruikt.

Voor de kledingbranche verschaft het nieuwe gegevensbestand waardevolle informatie die tot kostenbesparing kan leiden, voorziet Daanen. 'Kledingwinkels en postorderbedrijven kunnen hun logistiek sterk verbeteren. Ze kunnen met een kleinere voorraad toe doordat ze meer kennis over de maatverdeling van de bevolking hebben. Ook de pasvorm en het draagcomfort van kledingstukken zullen dan verbeteren.'

0 ET DE scanner is te observeren hoe kleren over het lichaam vallen. 'Om bijvoorbeeld precies te zien of een overall goed zit, scannen we een proefpersoon twee keer. Eénmaal in wielrennersbroek, de tweede keer met de overall aan. Als de persoon twee keer roerloos in dezelfde houding heeft gestaan, kun je die twee beelden precies over elkaar heen projecteren.' Spijkerbroekproducenten Levi's en Lee doen daarom mee aan Caesar.

Ook de medische toepassingen van de kledingscanner zijn legio, stelt Daanen. 'Je kunt de stomp van een geamputeerd been scannen en met die gegevens een prothese precies op maat maken.' Voor slachtoffers met brandwonden kan een gelaatsmasker worden gemaakt, zodat de oorspronkelijke gelaatsvorm zo goed mogelijk behouden blijft.

In Nederland zoekt TNO nog een aantal participanten in het NedScan-project. Echt storm loopt het nog niet. De kledingindustrie, verenigd in de brancheorganisatie Fenecom, doet wel mee.

De lichaamsscanner is het nieuwste snufje dat een plaatsje krijgt in de laboratoria van TNO Technische Menskunde. Onderzoekers ontwikkelen er ook driedimensionaal geluid voor toepassing in virtual reality, ze testen sporters en kleding op extreme koude of hitte en ze controleren astronauten op ruimtevaartziekte. Verder buigen de 120 medewerkers zich over de ergonomie van de belastingdiskette en de bruikbaarheid van elektronische oorthermometers.

De meeste opdrachten van het instituut komen van de landmacht, luchtmacht en marine. Het ministerie van Defensie participeert ook in het NedScan-project. 'Door een bodyscanner in het keuringscentrum op te stellen, kunnen foeriers de militaire plunje precies op maat bij elkaar zoeken', verklaart Daanen.

Dat moet een eind maken aan de grief van militairen dat de foerier slechts in twee maten uniformen verstrekt. Te groot of te klein.

Bart Dirks

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden