Klopt dit wel?

Langer leven met hond en planten tegen ziekteverzuim: dit was de grootste onzin van 2019

Voor de rubriek ‘Klopt dit wel?’ rukten onze factcheckers dit jaar 88 keer uit om opvallende beweringen van onder meer overheden, wetenschappers en media tegen het licht te houden. Welke bleken kul? Hier de top 5 van 2019, met daarbij de les die daaruit te trekken valt.

Stofzuigen? We doen nog liever belastingaangifte, zo beweerde de Belastingdienst. Beeld Marcel van den Bergh

‘Nederlander doet liever belastingaangifte dan dat hij stofzuigt’

De Belastingdienst wilde dit jaar wel heel graag de boodschap verkondigen dat aangifte doen een klusje is dat best meevalt. Nederlanders zouden zelfs liever hun aangifte doen dan huishoudelijke taken zoals stofzuigen, concludeerde de dienst na onderzoek. Onder meer het Algemeen Dagblad nam het nieuws over.

Opmerkelijk is dat bij bestudering van het onderliggende onderzoek blijkt dat de werkelijke uitkomst precies het tegenovergestelde is van wat de Belastingdienst verkondigt. Er zijn juist meer respondenten die zeggen liever huishoudelijke klusjes te doen dan hun aangifte invullen. Bovendien maakten geraadpleegde methodologen gehakt van de onderzoeksopzet. Respondenten kregen sturende vragen voorgeschoteld, met opvallend positieve stellingen over de belastingaangifte. Verder blijft vaag of de geënquêteerde groep wel representatief is voor de Nederlandse bevolking.

Les: wees extra argwanend als de uitkomst van een onderzoek precies in het straatje past van de opdrachtgever van dat onderzoek.

Planten tegen ziekteverzuim: het zou een simpele oplossing zijn voor een complex probleem. Beeld Marcel van den Bergh

‘Planten dringen ziekteverzuim op kantoor met 20 procent terug’

Het persbericht van Wageningen University & Research liet er geen misverstand over bestaan. ‘Minder ziekteverzuim? Neem een plant!’, luidde de kop. Talloze media namen het onderzoeksnieuws over, van RTL Nieuws tot De Telegraaf.

Er was alleen één klein probleem. Of nou ja, eigenlijk best een groot probleem. Er bleek nog helemaal geen onderliggend onderzoek te zijn. Pijnlijk, want zo kon niemand de wetenschappelijke publicatie beoordelen op methodologische sterke en zwakke kanten. Wat wel bekend was over het experiment, wekte bovendien argwaan. Zo mocht het bedrijf waar het onderzoek plaatsvond zelf bepalen in welke ruimte het de planten neerzette en welke ruimte plantloos bleef als vergelijkingsmateriaal. Een onderzoeksopzet die van geen kant deugt, volgens methodoloog Jelte Wicherts. Want zetten de bedrijven de planten dan niet juist op plekken met veel uitval of ontevreden werknemers omdat ze daar het meeste effect verwachten? Bovendien haakten opvallend veel proefpersonen af tijdens het experiment. Voelden ze zich misschien niet serieus genomen toen hun werkgever hun stressklachten probeerde te bestrijden door wat planten neer te zetten? Wicherts daarover: ‘Dit project lijkt meer op een reclamestunt dan op wetenschap. Ik zou bijna zeggen: moet de Reclame Code Commissie hier niet naar kijken?’

Les: simpele oplossingen voor complexe problemen – zoals werkstress en ziekteverzuim – zijn zeldzaam. Zo viel dit jaar ook de bewering van een stressexpert in het Jeugdjournaal door de mand dat kijken naar kattenfilmpjes, vanwege de positieve emoties die daarbij ontstaan, zou leiden tot hogere Cito-scores.

‘Met een hond leef je langer’

‘Hond aan je zijde? 24 procent minder kans op vroegtijdig overlijden’, kopt Algemeen Dagblad dit jaar. Berichten over de gezondheidseffecten van honden duiken geregeld op, maar de onderliggende onderzoeken laten een cruciale vraag vaak onbeantwoord: leven de hondenbezitters wel echt langer dankzij hun trouwe viervoeter? Het valt immers niet uit te sluiten dat mensen die sowieso al fit zijn eerder een hond aanschaffen, omdat zij vanwege hun prima gezondheid niet opzien tegen het dagelijkse uitlaten. Ook de nieuwe studie geeft daarover geen duidelijkheid. Verder: die 24 procent minder kans op vroegtijdig overlijden lijkt heel spectaculair, totdat je gaat kijken naar de absolute aantallen. Zelfs als de hond een gezondheidseffect zou hebben, maakt dit voor 98 van de 100 zestigplussers niks uit voor hun sterfterisico.

Leef je langer met een hond aan je zijde, of zijn hondenbezitters sowieso fitter? Beeld Marcel van den Bergh

Les: een associatie (‘mensen met X leven langer’) betekent nog niet dat X ook de oorzaak is van de langere levensduur.

Van vasten val je wellicht af, maar kanker en hart- en vaatziekten voorkom je er niet mee. Beeld ANP XTRA

‘Vastendieet kan kanker voorkomen’

Mogelijk, vertelde presentatrice Antoinette Hertsenberg in de talkshow Pauw, kan een vastendieet helpen tegen kanker en hart- en vaatziekten. ‘Elke dag maak je een soort kankercellen aan, maar je immuunsysteem ruimt die op. Als we af en toe vasten, kan het zijn dat we ons immuunsysteem enorm helpen.’ Volgens de presentatrice van Dokters van Morgen heeft de wetenschap hier ‘sterke aanwijzingen voor’. De beweringen over de gezondheidseffecten van vasten leidden tot een klacht van artsen bij de ombudsvrouw van de NPO.

Die ‘sterke aanwijzingen’ zijn helemaal niet zo sterk, reageerden experts ook in de rubriek ‘Klopt dit wel?’. Bewijs dat vasten bij mensen tot minder kanker zou leiden, is nog nooit geleverd. Wel zijn er aanwijzingen bij knaagdieren dat ze langer leven en minder tumoren krijgen als ze geregeld een dag niks te eten krijgen.

Ook opmerkelijk: de belangen van de Italiaanse celbioloog Valter Longo in de uitzending van Dokters van Morgen. Hij patenteerde een vastendieet en laat producten verkopen om mensen te ‘beschermen, herstellen en verjongen’.

Les: knaagdieren zijn geen mensen. Pas dus op met patiënten hoop geven op basis van proefdieronderzoek.

‘Op z’n Duits’ winnen met een goal in de laatste minuten van een wedstrijd blijkt juist eerder een Nederlands gebruik. Beeld BSR Agency

‘Het Duitse voetbalelftal wint altijd met een goal in de laatste minuten’

En wéér winnen de Duitsers ‘op z’n Duits’ zongen de commentatoren in koor toen die Mannschaft maart dit jaar in de negentigste minuut de winnende 3-2 scoorde tegen Oranje. De Volkskrant vroeg Onderzoeksbureau Opta Sports de cijfers op een rij te zetten. Wat blijkt? Juist Spanje en Nederland maken relatief vaak (in 10 procent van de wedstrijden) na de tachtigste minuut een winnend doelpunt op hoofdtoernooien. Duitsland blijft wat dat betreft steken op 7 procent.

Les: volkswijsheden zijn soms meer op emoties gebaseerd dan op feiten.

Vreemd, maar tóch waar!

Dat kan niet waar zijn, denken onze factcheckers weleens bij het horen of zien van een bewering. Maar dan blijkt het na onderzoek toch te kloppen. Zo zei luchtvaartdeskundige Leo Veldhuis van de TU Delft bij BNR Nieuwsradio: ‘We verbruiken in de luchtvaart nogal wat kerosine. Ongeveer een miljard liter per dag. Dat kun je qua vrijgekomen energie vergelijken met 500 Hiroshima-bommen.’ 500 Hiroshima-bommen? Elke dag? We vroegen klimaatwetenschappers naar de berekening te kijken en concludeerden: 500 Hiroshima-bommen per dag is geen slechte vergelijking als het gaat om de energie-inhoud van de verbruikte kerosine.

Klopt dit wel?

De rubriek ‘Klopt dit wel?’ wordt gemaakt door Ronald Veldhuizen, Enith Vlooswijk, Tomas van Dijk en Maarten Keulemans.

Het idee dat Duitsers vaak in de laatste minuten winnen, won weer aan kracht toen Nico Schulz dit jaar in de slotminuut het winnende doelpunt maakte tijdens de EK-kwalificatiewedstrijd tegen Nederland. Beeld ANP
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden