INTERVIEW

'Lange celstraffen werken averechts'

Gevangenisstraffen langer dan acht jaar hebben een groot nadeel, ontdekte criminologe Marieke Liem. Het netwerk van familie en vrienden is na zo'n lange periode verdampt, waardoor de kans stijgt dat de ex-gevangene weer de fout in gaat.

Gedetineerden die zijn veroordeeld tot eenzame opsluiting krijgen groepstherapie in de gevangenis in San Quentin, VS. Beeld reuters

Na een lange gevangenschap is de kans op een goede terugkeer in de samenleving klein. Dat ontdekte criminologe Marieke Liem van de Universiteit Leiden tijdens haar onderzoek naar levenslang gestraften in de VS en Nederland. Vandaag debatteert de Tweede Kamer over deze strafmaat, die elders in West-Europa niet meer bestaat.

Lang straffen vergroot de kans op herhaling, schrijft u.

'Dat is een wrange conclusie, maar er lijkt na een jaar of acht à tien een soort kantelpunt te bestaan. Na zo'n periode plaatsen die extra jaren een persoon nog meer buiten het pad des levens. Familie en vrienden vallen weg, hebben zich allang gedistantieerd. Ze staan er na hun vrijlating alleen voor, het enige netwerk dat er is zijn de criminele vrienden. Je bereikt daarmee als maatschappij dus juist het tegenovergestelde van wat je beoogt.'

Uw onderzoek richt zich vooral op de VS, waar eentiende van alle gevangenen een levenslange straf uit zit. Die situatie is toch onvergelijkbaar met de Nederlandse?

'Wel in de zin dat levenslange straffen bij ons amper worden gegeven. Maar wat voor levenslang geldt, geldt natuurlijk ook in zekere mate voor langdurig zitten. Ook bij ons eten mensen uit grote grijze bakken en moeten ze wasknijpers in elkaar zetten, en dat terwijl de mensen met langdurige straffen vaak hoger opgeleid zijn. De kansen op reïntegratie na vrijlating worden daar allesbehalve groter mee.'

Vindt u dat de levenslange gevangenzetting moet worden afgeschaft?

'Het doel van de straf gaat naar mijn mening voorbij aan waar een straf in principe voor bedoeld is. De straf wordt niet vaak opgelegd. Momenteel zitten ruim dertig mensen een levenslange straf uit, vrij komen de meeste nooit meer. Gratie werd, met één uitzondering van een stervende gedetineerde, voor het laatst in de jaren tachtig verleend.

'De afgelopen jaren heeft het Europese Hof Nederland een aantal maal op de vingers getikt over onze levenslange opsluiting, omdat uitzichtloos gevangenzetten in strijd zou zijn met de universele rechten van de mens.'

Criminologe Marieke Liem. Beeld Universiteit Leiden

Waarvoor is een straf bedoeld?

'Als vergelding: jij hebt mensen leed gegeven, nu geven we jou leed. Ter bescherming van de maatschappij. Om een voorbeeld te stellen: dit tolereren wij niet als maatschappij. Maar ook, en daar is veel te weinig aandacht voor: ter rehabilitatie en reïntegratie van de delictpleger.

'Ik denk dat het aspect van vergelding een veel te grote rol is gaan spelen. Dat blijkt ook uit mijn onderzoek. Sinds de jaren negentig zijn we harder gaan straffen voor dezelfde vergrijpen. Onder druk van de maatschappelijke roep om zware straffen.'

U sprak zo'n honderd voormalige levenslange gevangen in de VS. Wisten zij het leven weer op te pakken na zo'n lange straf?

'Zelden. In de gevangenis wordt je leven tot in de kleinste details door anderen bepaald: wanneer het licht aan- en uitgaat, wanneer je moet eten, opstaan, douchen - niets beslis of initieer je zelf.

'Ze hebben decennia nergens over kunnen beslissen, moet je bedenken. Deze mensen kampen met een enorm onvermogen om die zelfbeschikking weer op te pakken. Als je dertig jaar bent weggeweest uit de samenleving heb je geen idee hoe dingen werken. Ze hebben geen richtingsgevoel, ze kennen Facebook niet, weten amper hoe je een brood in de winkel moet kiezen. Ze hebben nul werkervaring, geen onderwijs gehad, ze kennen niemand, behalve hun oude celgenoten, maar met hen mag je geen contact hebben.'

Toch lukt het een enkeling wel. Waarom?

'Dat is een combinatie van intense angst om te worden teruggestuurd en het vermogen om weer enige vorm te geven aan die zelfbeschikking. Sommige mensen weten dat zelfs in de gevangenis enigszins te behouden. Door bijvoorbeeld bij het opstaan altijd vijf seconden langer te blijven liggen of door te weigeren te luisteren, desnoods met de isoleercel als sanctie, puur om enige vorm van autonomie te behouden.

'Wat ook helpt: mensen die aan zelfstudie doen, die maatschappelijke ontwikkelingen proberen bij te houden. Het meest tragische is dat de meeste recidivisten helemaal geen echte vergrijpen plegen. Ze moeten vaak terug de cel in voor het overtreden van afspraken: niet komen opdagen bij een gesprek met de reclasseringsambtenaar omdat ze de bus misten, een biertje drinken, een jointje roken, afspreken met andere voormalige gedetineerden.'

U sprak mensen die zonder uitzondering iemand van het leven hebben beroofd, was het lastig om mededogen te voelen?

'Ik ben een onderzoeker, maar in die gesprekken ben ik ook gewoon een mens. Te vaak waren de verhalen van deze mannen en jongens schrijnend. Misbruik, verslaafde moeder, afwezige vader, foute vrienden, een overval die uit de hand loopt. Soms zijn zij niet eens degene die het schot hebben gelost. Ik vraag me dan af: wat bereiken we als maatschappij precies met het levenslang wegstoppen van zo iemand in een omgeving waar elke vorm van menselijkheid je wordt ontnomen door je in een pyjama te laten lopen en je aan te spreken met een nummer. En het kost de maatschappij ook nog eens bakken met geld.'

U stelt dat de overheid gedetineerden beter kan voorbereiden op hun terugkeer in de maatschappij. Hoe bijvoorbeeld?

'Door hen bijvoorbeeld in staat te stellen een opleiding of cursus te volgen of door hen zelf te laten koken. Kortom, door mensen ook tijdens hun gevangenschap controle over hun leven te laten behouden.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden