biologie

Lachen, gieren, brullen in het dierenrijk: wat is de functie daarvan?

Bonobo Beeld Joke Kok
BonoboBeeld Joke Kok

Zeker 65 diersoorten kunnen lachen, blijkt uit een recente overzichtsstudie, waaronder mensapen, koeien, vossen en vogels. Maar hebben ze dan ook humor?

Twee zeehonden liggen naast elkaar op het strand, om de beurt leggen ze hun kop op de rug van de ander en plotseling gaat er eentje rechtop staan. Klaar om zijn soortgenoot aan te vallen, zo lijkt het. Maar de ander worstelt zich een weg naar het water, met zijn buurman er achteraan. Samen spelen ze tikkertje in zee en maken ze uitbundige salto’s. Telkens wanneer ze de oppervlakte bereiken, brengen ze een enthousiaste ‘woeah’ voort.

Wat doen de zeehonden hier? Nou, lachen, aldus onderzoekers van de universiteit van Californië. De onderzoekers brachten onlangs in kaart welke diersoorten lachgeluiden produceren tijdens het spelen. En dat blijken er heel wat: zeker 65 diersoorten kunnen lachen, waaronder mensapen, koeien, vossen en drie vogelsoorten.

Uit hun overzichtsstudie, die de Amerikaanse onderzoekers publiceerden in het tijdschrift Bioacoustics, blijkt dat de meeste diersoorten zacht en onopvallend lachen, met uitzondering van een enkeling, waaronder de mens, de zeehond en de Nieuw-Zeelandse papegaai. Lachen, gieren en brullen in het dierenrijk: wat zegt dit over de evolutie en functie van deze uiting van emoties?

Menselijk lachen is vaak ritmisch en gaat samen met snel ademen of hijgen. Dit lijkt veel op de hijggeluiden van mensapen tijdens stoeipartijen. Als een verzorger een aap kietelt, gaat hij hijgen of grinniken. Soms komt er een knorrend geluid achteraan. Met zijn lachgeluidjes laat de aap weten dat het spelen hem bevalt en dat hij door wil gaan. Hij hijgt, omdat hij daarmee wil laten zien dat hij zich flink aan het uitsloven is, een teken dat hij investeert in de relatie en hoopt dat zijn speelmaatje ook blijft investeren door verder te gaan met stoeien en kietelen.

Papegaaien

Ook bij de Nieuw-Zeelandse papegaai fungeert lachen als een signaal dat het spelen bevalt. Als twee papegaaien de luid fluitende lach van een soortgenoot horen op een bandje, gaan ze direct met elkaar spelen. Ze zitten elkaar achterna en flapperen met hun vleugels. Voor een buitenstaander lijkt het alsof de twee naar elkaar aan het schreeuwen zijn, maar soortgenoten herkennen het als vrolijk lachen. ‘Dat maakt duidelijk dat lachen een functie heeft. De lachgeluiden geven aan dat hun gedrag niet agressief, maar speels bedoeld is. Dat is belangrijk om aan soortgenoten te communiceren’, zegt Sasha Winkler, hoofdauteur van de studie.

Spelende zeehonden van ongeveer vier weken oud.  Beeld Getty
Spelende zeehonden van ongeveer vier weken oud.Beeld Getty

In tegenstelling tot de papegaai houden de meeste dieren hun lachgeluiden zacht en ingetogen. Hiermee willen ze hun soortgenoten bereiken, maar vermijden dat ze de aandacht van roofdieren trekken. Ratten die bij elkaar de snuit in de nek steken willen beginnen aan een speelse worstelpartij, waarbij ze korte, hoge piepjes uitbrengen. Dit piepen kunnen mensen vaak niet eens waarnemen.

Als de ratten elkaar maar horen, zodat de speelse worstelpartij niet in een vechtpartij uitmondt omdat een van beide dieren de vriendelijke intenties van de ander niet begrijpt. Uit experimenten met ratten blijkt dat wanneer één van de twee ratten geen geluid kan maken door operationeel verlamde stembanden, de ratten minder lang doorspelen dan wanneer beide kunnen piepen. Een vergelijkbaar fenomeen is te zien bij mensen, waarbij een gesprek langer duurt als de gesprekspartners lol met elkaar hebben.

Mariska Kret, hoogleraar cognitieve psychologie aan de Universiteit Leiden, zegt dat dieren elkaar nadoen tijdens het lachen. Ze doet veel onderzoek naar mensapen en ziet dat een blij gezicht bij de één ook een blij gezicht bij de ander uitlokt. ‘Dit zorgt ervoor dat ze langer blijven spelen. Ik kan me voorstellen dat ze ook het ritmisch ademhalen van elkaar gaan nadoen, maar tot nu toe is alleen de imitatie van de lachende gezichtsuitdrukking goed onderzocht.’

Kret zegt dat lachen bij zowel mensen als dieren vaak volgt op iets onverwachts, iets dat ‘net over het randje’ gaat. ‘Mensen lachen om de onverwachte uitkomst van een mop, bijvoorbeeld. En als je apen kietelt of een goocheltruc laat zien, gaan ze zachtjes lachen, waarmee ze willen aangeven: dit is grappig, ga ermee door.’

Humor

Maar mensen kennen zoiets als humor, die verschilt van persoon tot persoon. De één lacht om de zelfspot van een cabaretier, de ander lacht om kattenfilmpjes of vanwege leedvermaak. Zelfs emoties als walging, verbijstering of wanhoop kunnen met lachen gepaard gaan. Het snel en ritmisch grinniken van een mens duidt dus niet per se op een vrolijke stemming.

Hebben dieren ook zo’n gevoel voor humor? Lachen katten om de filmpjes waarop hun soortgenoten de gordijnen in klimmen en vervolgens van de gordijnrails af donderen? Nee, er is nog geen bewijs dat dieren humor hebben zoals mensen dat kennen. ‘Maar ik zou het bij mensapen niet direct uitsluiten’, aldus Kret. Tot nu toe komen lachgeluiden bij dieren alleen voor tijdens het spelen. Het menselijke plagen en kietelen, wat vaak ook met hijgende lachgeluiden gepaard gaat, komt daar nog het dichtst bij in de buurt.

Luid schaterlachen zoals mensen dat doen gebeurt alleen door enkele grote dieren, die minder bang hoeven te zijn voor roofdieren. Zo gaan zeeleeuwen hard blaffen en hinniken wanneer ze elkaar achtervolgen, over elkaar heen zwemmen en zacht in elkaars vacht bijten. Als ze hun eigen spiegelbeeld zien, gaan ze nog harder lachen, waar ook klikjes en een hard hoestgeluid bij komt kijken.

Young African elephants play fighting in Masai Mara. Beeld Getty Images
Young African elephants play fighting in Masai Mara.Beeld Getty Images

Volgens Winkler willen deze groepsdieren hun lach graag ‘uitzenden’ naar andere groepen. Een olifant die lacht, zendt een trompetgeluid uit dat op 2 kilometer afstand te horen is. Een groep geeft hiermee bloot dat ze gedeelde informatie of een ‘inside joke’ heeft, een teken dat de dieren verbonden zijn met elkaar. Bovendien werkt lachen in een groep, in ieder geval bij mensen, op een aanstekelijke manier, wat het signaal van verbondenheid versterkt.

Maar mensen hebben ook de mogelijkheid om stilletjes te lachen. Bijvoorbeeld door de mondhoeken omhoog te krullen: er verschijnt een glimlach. Daar zijn mensen niet uniek in, want ook dieren kunnen glimlachen, zegt Kret. De glimlach heeft alleen een andere evolutionaire oorsprong dan de lach tijdens het spelen. Glimlachen kan een teken van vriendschap of liefde zijn, maar oorspronkelijk stamt de glimlach af van het angstgezicht.

Een glimlachend gezicht hoeft dus niet een vrolijke stemming te betekenen, maar kan ook in een stressvolle context plaatsvinden. Kret: ‘Ondergeschikten in een groep willen met hun glimlach aangeven dat ze weten dat een ander de baas is en dat het niet nodig is om ruzie te maken. Dat zie je ook terug bij mensen. In een gesprek tussen werkgever en werknemer is het bijvoorbeeld heel waarschijnlijk dat de werknemer meer glimlacht dan zijn baas.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden