Nieuws Kwikvergiftiging

Kwikvergiftiging hielp oerwereld de nek om te draaien

Eindelijk denken wetenschappers te snappen hoe het precies kwam dat 202 miljoen jaar geleden liefst driekwart van alle soorten op aarde het loodje legde. Het leven moet zijn getroffen door een verschrikkelijke apocalyptische cocktail van vulkaanrook en kwikvergiftiging ineen, constateren wetenschappers uit onder meer Utrecht.

De Mauna Loa-vulkaan op Hawaii. Beeld REUTERS

Destijds, aan het einde van het Trias-tijdperk, scheurden de Amerika’s zich los van Europa en Afrika, waardoor de aardkorst openbarstte en er honderdduizenden jaren achtereen vulkaanrook omhoog wolkte. Dat moet de dampkring hebben verpest, de oceanen hebben vergiftigd en het klimaat op hol hebben gebracht, wisten onderzoekers al. Maar naar nu blijkt was er nog iets: de vulkanen vergiftigden de aarde met kwik, een element dat het dna beschadigt.

‘Dit was niet één klap. Waarschijnlijk ging het in pulsen, waarbij het ecosysteem dreun na dreun kreeg’, vertelt de Utrechtse aardwetenschapper Bas van de Schootbrugge, een van de deelnemers aan het onderzoek. ‘En bij elke klap krijg je zaden die minder levensvatbaar zijn, individuen die minder nageslacht krijgen, soorten die het zwaar krijgen. Een aanslag op het leven.’

Monsters

Het team baseert zich op oude sporen (zaadjes) van varens uit die tijd, opgeboord uit de grond van Denemarken en Noord-Duitsland. Die zijn opvallend vaak misvormd: bewijs dat iets hun ontwikkeling verstoorde. Of er ook letterlijk monsters door de bossen strompelden, zoals je bij een fatsoenlijke apocalyps mag verwachten, is onduidelijk. ‘We hebben nog veel vragen over de biologie hierachter’, zegt Van de Schootbrugge. Wél is het voor het eerst dat onderzoekers het verband leggen tussen vulkanisme en de aantasting van levende wezens overal op aarde.

Mismaakte zaadjes van prehistorische varens. Beeld GEUS

Een interessante studie, reageert desgevraagd hoogleraar paleontologie Jan Smit (VU Amsterdam). Maar overtuigd is hij nog niet: zelf denkt Smit dat de aarde destijds, net als in de einddagen van de dinosauriërs, werd getroffen door een reuzenmeteoriet. Hij wijst daartoe onder meer op een scherpe dip in het gewicht van de koolstofatomen die rond die dagen in de grond belandden. Een sterke aanwijzing voor abrupte massasterfte, want levende wezens zijn gemaakt van iets lichtere koolstof. ‘Ik geloof best dat het kwik heeft bijgedragen aan de ellende’, zegt Smit. ‘Maar het is niet de oorzaak.’

Zwaar giftig

Van de Schootbrugge wijst er echter op dat kwikvergiftiging ook nieuw licht werpt op andere prehistorische uitsterframpen. Liefst drie andere massa-extincties vonden plaats tegelijk met extreem vulkanisme. De ergste keer was 251 miljoen jaar geleden, toen een Russische megavulkaan miljoenen jaren lang de boel op stelten zette: in zee verdween toen tot liefst 95 procent van alle soorten. ‘Ik denk dat kwik ook daarbij heeft meegespeeld’, zegt Van de Schootbrugge.

Een andere verdachte zijn de zogeheten polycyclische aromatische koolwaterstoffen, kankerverwekkende stoffen die vrijkomen bij bosbranden en bepaalde lavastromen. ‘Zwaar giftig’, zegt Van de Schootbrugge. ‘Maar 80 procent uitsterven kun je ook moeilijk met één factor verklaren.’

Hoofdonderzoeker Sofie Lindström beoordeelt een varenzaadje. Beeld GEUS

Bij de ramp aan het eind van het Trias verdwenen vooral takken primitieve reptielen met namen als drepanosauriërs en tanystropheiden. In zee verdween zo’n 95 procent van de koralen en kregen de ammonieten, schelpdragende inktvissen, een zware klap.

Zo’n anderhalf miljoen jaar nadat het vulkanisme weer wat was geluwd, krabbelde het leven weer overeind. ‘Deze ramp zette de deur open naar de echte dinowereld’, zegt Van de Schootbrugge. Sporen van het geweld zijn overigens nog steeds te zien aan onder meer de Amerikaanse oostkust, zegt hij: Manhattan is gebouwd op vulkanisch basalt dat in deze tijd is ontstaan.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden