Kunstfestival Impakt: de mythologisering van onze moderne machines

Utrechts kunstfestival Impakt belicht de toekomst: wat doet die zwarte spiegel in uw broekzak met u? Met de mythologisering van moderne machines neemt nepnieuws een enorme vlucht.

Als je een politiek bevlogen en recalcitrante sciencefictionschrijver vraagt zijn visie op onze tijd te geven, dan kun je wat sombere bespiegelingen verwachten. De Engelsman Warren Ellis, schrijver van weergaloze en grimmige comicseries als Transmetropolitan en The Authority én de nieuwe Netflixserie Castlevania, zegt het maar eerlijk: 'We zijn gedoemd. Blijf allemaal binnen.' Hij is woensdagavond de hoofdspreker bij de opening van het vijfdaagse Utrechtse kunstfestival Impakt, in een volgepakte theaterzaal van Het Huis. Daar probeert hij het festivalthema, dat kortgezegd gaat over de mythologisering van onze moderne machines, wat te verhelderen. Volgens Ellis hebben onze hypertechnologische machines de functie van de mythen overgenomen, en dat is niet per se goed nieuws.

In een ver verleden diende de mythe om de mens de weg te wijzen in een duistere wereld, legt Ellis uit. 'De mythe over bijvoorbeeld de Lorelei in de Rijn was bedoeld om schippers te waarschuwen: pas op bij die rots in de rivier. De waarschuwing werd verpakt in een verhaal over een zingende nimf, omdat je een verhaal nu eenmaal beter kunt onthouden en doorvertellen.'

Nu weten we álles over de wereld en denken geen verhalen meer nodig te hebben. Ellis: 'In onze broekzak zit een machientje: een kleine zwarte spiegel, waarop we stormen aan de andere kant van de wereld rechtstreeks kunnen volgen. We leven in een wereld van over-communicatie: iedereen weet alles van iedereen. Op Facebook lezen we het nepnieuws dat een vloek over de waarheid heeft uitgesproken. Op tv verschijnen nieuwe fascisten, die ons vertellen waarvoor we bang moeten zijn.'

Het engste, volgens Ellis: 'Dit proces heeft zich in een paar jaar tijd voltrokken. We zijn in de toekomst van de sciencefiction terechtgekomen en realiseren ons: het is er niet zo fijn als we hadden gehoopt.'

De openingszetten van het Impakt-festival bieden meer stof tot nadenken, bij installatiekunst, lezingen en films. De film The Fragility of Life van de Zwitserse Simone Niquille is ook al zo onheilspellend. In de korte documentaire wordt de Amerikaanse Teresa Barnwell gevolgd: een Hillary Clinton-imitator die voelt hoe haar eigen identiteit in de aanloop naar de verkiezingen van 2016 langzaam opgaat in die van de presidentskandidaat. De persoon Barnwell wordt omgezet in een mechanische 'avatar', een machinale verbeelding van Hillary Clinton. En Barnwell vertelt hoe de wapenlobby NRA met haar verschijning aan de haal wil gaan, om Clinton in een kwaad daglicht te stellen.

'Ik was altijd gewoon een entertainer', zegt Barnwell, die optrad op feestjes en als grappig intermezzo bij prijsuitreikingen en tv-shows. Nu wordt zij ingezet voor kwaadaardig nepnieuws. 'Ik vraag me af of ik dat wel wil.'

Impakt Festival, Utrecht, t/m 29/10.
Haunted Machines &Wicked problems, Fotodok t/m 12/11.
Recording Ghosts & Weaving Data, Academiegalerie, t/m 11/11.


De tentoonstellingen op Impakt zijn raak en bezienswaardig

Hoeveel belasting betaalt Donald Trump? Wat zijn alle uitgestorven talen? Hoe oud zijn bekende acteurs nu wérkelijk? In de Library of Missing Databases (2017) van Mimi Onuoha zit informatie die we eigenlijk niet mogen weten: 'gaten' in de overvloed aan data. De kunstenaar heeft ze in een eenvoudige archiefkast opgeborgen en die vormt nu de entree van de hoofdtentoonstelling van het vijfdaagse Impakt Festival. Een kast waarin geheimen gewoon gerubriceerd staan prachtig idee.

Het festival gaat dit jaar over het verband tussen magie en technologie. Met de verse Blade Runner in de bioscoop en het vooruitzicht op robots die de wereldvrede bewaren, is dat een raak onderwerp, iets waarop Impakt patent heeft. Op de tentoonstellingen, die wat langer dan het vijfdaagse festival blijven staan, lopen de drie hoofdthema's van het festival (Mythe, Magie en Monsters) dwars door elkaar. Het gaat van de manier waarop we foto's bekijken (en wat voor algoritme daaruit te halen valt, een project van Coralie Vogelaar), naar een masker dat gezichtsherkenning kan voorkomen (Zach Blas, een werk uit 2012). De horoscoop van spionagediensten, het verband tussen Afrikaanse geloofssystemen en binaire codes, een robotstofzuiger die van slag is de expositie is nogal uiteenlopend, maar wel onderhoudend.

Een kleinere tentoonstelling, van HKU-studenten, toont de jongste generatie kunstenaars. Derdejaarsstudent Erin Dekker maakte een nog wat onbeholpen maar wel leuk filmpje waarin zij verbeeldt hoe ze als kind onder meer TomTom voor zich zag: als een man die ergens, gebogen over een kaart, de route live zat in te spreken. Magisch denken, techniek kan niet zonder.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden