Kremlin heeft lange traditie in ingenieuze liquidaties

Is Alexander Litvinenko in Londen vergiftigd door het Kremlin? Kan, want de arm van de Russische heersers reikte altijd ver....

Een moord door de KGB was vaak fantasierijk en ingenieus, alsof de geheime dienst van de Sovjet-Unie zich liever niet wilde verlagen tot een lompe liquidatie. Dissidenten werden geprikt met een vergiftigde paraplu, beschoten met een wolk cyanide of ze kregen een doos chocolaatjes waar een bom in zat. Gif was altijd een favoriete methode voor aanslagen in het buitenland: veel discreter dan een schietpartij op straat.

In Londen klinkt de echo van de Koude Oorlog, nu de Russische dissident Alexander Litvinenko is getroffen door een gifaanslag. Op 1 november lunchte hij in een sushibar in de Britse hoofdstad. Tegen de avond was hij zo ziek dat hij moest worden opgenomen. Aanvankelijk werd gezegd dat hij was vergiftigd met thallium, een middel dat eerder door de KGB gebruikt is. Latere tests gaven echter geen definitief uitsluitsel.

Net als in de Koude Oorlog wordt druk gespeculeerd over de toedracht. Vrienden van Litvinenko, onder wie de voormalige ‘oligarch’ Boris Berezovski, beschuldigden meteen de Russische president Poetin. Volgens aanhangers van Poetin is Berezovski zelf de kwade genius. Hij zou de aanslag beraamd hebben om het Kremlin in diskrediet te brengen.

‘Bij dit soort zaken zijn er doorgaans geen bewijzen. Vaak komen we nooit te weten wat er precies is gebeurd’, zegt dr. Ben de Jong, docent Oost-Europese geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam, onder meer gespecialiseerd in het werk van de Oost-Europese veiligheidsdiensten.

‘Je kunt alleen redeneren in termen van waarschijnlijkheid. Dan kan ik me moeilijk voorstellen dat zo’n aanslag gepleegd kan worden zonder dat Poetin, of in elk geval de hoogste regionen van het Kremlin, ervan af wisten’, zegt De Jong.

De aanslag zou in elk geval passen in een Sovjettraditie: het vermoorden van dissidenten in ballingschap. Het bekendst is natuurlijk de moord op Trotski in Mexico in 1940. Maar ook in Nederland sloegen agenten van Stalin toe. Op de Rotterdamse Coolsingel werd in 1938 de Oekraïense nationalist Jeven Konovalets opgeblazen met een bom die verstopt zat in een doos chocolaatjes.

Eind jaren vijftig werden in West-Duitsland de Oekraïense nationalisten Rebet en Bandera om het leven gebracht. De methode was inventief. De moordenaar laadde zijn pistool met een ampul cyanide. Toen hij schoot, ontplofte de ampul en ademden de slachtoffers een gifwolkje in. Korte tijd later overleden zij, op het oog aan een hartaanval.

In de jaren zestig en zeventig deed de Sovjet-Unie het wat rustiger aan, zegt De Jong. De paranoia van het Stalin-tijdperk was voorbij en de leiders in het Kremlin maakten een meer nuchtere kosten-batenanalyse. Woog het opruimen van tamelijke onbeduidende dissidenten wel op tegen de potentiële politieke en diplomatieke schade?

Maar eind jaren zeventig kreeg de KGB een verzoek van de Bulgaarse geheime dienst, die overloper Georgi Markov uit de weg wilde ruimen. KGB-chef Joeri Andropov, de latere Sovjetleider, weigerde aanvankelijk. Uiteindelijk leverden de Russen de technologie, terwijl de Bulgaren het vuile werk moesten doen.

In september 1978 werd Markov met een paraplu geprikt, terwijl hij in Londen op de bus wachtte. Hij bleek vergiftigd met ricine en overleed drie dagen later. Een Bulgaarse overloper in Parijs overleefde een identieke aanslag wel.

De Sovjet-Unie en de KGB verdwenen in 1991, maar in de keiharde hedendaagse Russische politiek leven hun methoden voort, zeggen de tegenstanders van Poetin. Te bewijzen valt er niets, maar de critici van het Kremlin worden opvallend vaak getroffen mysterieuze malheur. In 2004 werd de Oekraïense politicus Viktor Joesjenko vergiftigd met dioxine. De onlangs vermoorde journaliste Anna Politkovskaja werd op weg naar Beslan naar eigen zeggen onwel door vergiftiging. Een andere kritische journalist kon niet naar Beslan afreizen omdat hij op het vliegveld van Moskou betrokken raakte bij een opstootje, ook een oude KGB-truc.

De Britse advocaat van Poetins opponent Chodorovski kwam ook in 2004 om het leven bij een helikopterongeluk voor de Engelse zuidkust. Kort daarvoor had hij gewaarschuwd voor het risico van een onopgehelderd ongeluk.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden