Koraal op staal

Afgedankte olieplatformen worden op grote schaal in de Golf van Mexico gedumpt om ze te laten dienen als kunstmatig rif....

BROER SCHOLTENS

HORENDOL worden ze ervan, bij Shell. Telkens weer pogen ze het iedereen naar de zin te maken. Regeringen en milieubewegingen in de meeste landen rond de Noordzee vinden dumpen in zee van afgedankte olieplatformen uit den boze. Slecht voor het milieu, al dat staal, vinden ze. Die oude installaties moeten worden weggehaald en gesloopt.

Aan de andere kant van de wereld smeken Amerikaanse staten langs de Golf van Mexico oliemaatschappijen of ze alstublieft van tijd tot tijd hun platformen willen achterlaten na gebruik. Want in de loop der jaren hebben die zich ontwikkeld tot kunstmatige riffen, vol biologische activiteit. Dat moet zo blijven, dat trekt vissen aan. De beroepsvisser en de recreatieve hengelaar zijn er bij gebaat, stellen die staten.

De olie- en gaswinning op de Noordzee heeft de afgelopen twintig jaar een enorme vlucht genomen. Enkele honderden kolossale productieplatformen winnen er aardolie en aardgas. Oudere velden beginnen echter geleidelijk leeg te raken waardoor platformen overbodig worden.

De komende tien jaar zullen er naar schatting enige tientallen uit bedrijf worden genomen. Het overgrote deel zal naar land worden versleept om er schroot van te maken, terug de hoogoven in dus. Netjes, maar ook duur.

Grote platformen mogen volgens internationale verdragen blijven staan of worden gekanteld als de kolom water boven het gevaarte maar meer dan zeventig meter hoog blijft. De vraag is echter of die afspraak na de Brent Spar-affaire overeind zal blijven tijdens internationale besprekingen de komende jaren.

Toch is ook voor de Noordzee het (deels) laten staan van enkele stalen offshore-constructies het overwegen waard, vindt biologe J. Culbertson. De Amerikaanse, werkzaam bij Texas Parks & Wildlife, is verantwoordelijk voor de ontwikkeling van kunstmatige riffen voor de kust van Texas.

Culbertson, van het geitenharen-sokkentype inclusief koffie met walnotencake, doet haar werk in een houten onderkomen op palen. Dit bouwsel, met veel optimisme aangeduid als Marine Laboratory, staat in Seabrook, onder de rook van enkele reusachtige raffinaderijcomplexen bij Houston.

Vanuit haar werkkamertje, waar een snelle computer domineert, heeft ze uitzicht op haar werkterrein, het kustgebied langs de Golf van Mexico. In de verte zijn vage contouren zichtbaar van enkele gas- en olieproductieplatformen.

Er staan enkele duizenden van dergelijke platformen langs de golfkust, van het uiterst oostelijke puntje in Texas tot aan het zuidelijke deel van Florida. Na tien tot twintig jaar productie is een olie- of gasveld 'leeg'. De meeste platformen worden dan naar andere plaatsen gesleept om opnieuw bij aardolie- en gasproductie te worden ingezet.

Een klein aantal wordt naar land gebracht en daar tot schroot verwerkt. Dit moet gebeuren, zo is wettelijke vastgelegd, binnen een jaar na het stopzetten van de productie.

Maar er is een alternatief: promotie tot kunstmatig rif. Dan worden de installaties door de eigenaar overgedragen aan de staat Texas. Het stalen platform blijft in zee achter en dient daar als harde ondergrond voor talloze organismen. Een natuurlijke harde ondergrond ontbreekt: voor de Texaanse kust is de bodem zanderig en zonder rotsen.

Langs de Golf van Mexico is de aanleg van dergelijke kunstmatige riffen sterk in opkomst. En dat niet alleen omdat oliemaatschappijen met die oplossing goedkoper uit zijn, maar ook omdat de commerciële en recreatieve visserij er baat bij heeft, stelt Culbertson.

Er is in de VS ervaring genoeg met deze werkwijze. In de jaren zeventig bijvoorbeeld zijn twaalf verouderde Liberty-schepen - oerdegelijke vrachtboten van de Amerikaanse marine uit de Tweede Wereldoorlog - op vijf plaatsen enkele tientallen kilometers uit de Texaanse kust tot zinken gebracht.

In de loop der jaren hebben zich op de stalen scheepshuid talloze organismen afgezet, waaronder algen, garnalen,schelpdieren, eendenmosselen, koralen en verschillende soorten sponzen in alle kleuren van de regenboog. Deze organismen vormen het voedsel voor talloze vissen zoals de rode snapper, die zich in groten getale rond de schepen hebben genesteld.

De schepen vormen prachtige kunstmatige riffen, met veel biologische activiteit, stelt Culbertson, zelf een verwoed duikster. In de loop der jaren zijn naast die schepen enkele oude gas- en olieplatformen neergevlijd. Deze hebben zich tijdens tien tot twintig jaar olie- en gasproductie eveneens ontwikkeld tot grootschalige riffen. In de loop der jaren heeft zich een dikke koek van levende organismen op de stalen buizen afgezet. Ze vormen het leefterrein van scholen vissen in allerlei variëteiten.

Voor de kust van Texas zijn achthonderd platformen in bedrijf. Op dikke computeruitdraaien houdt Culbertson de status van elk platform in haar regio bij, in afwachting van het moment dat ze kan toeslaan. De staat Texas is nu iets meer dan tien jaar bezig afgedankte olieplatformen officieel als rif te laten dienen.

'Wanneer uit onderzoek blijkt dat de biologische activiteit rond een nog functionerend productieplatform groot is, willen we dat graag hebben', zegt Culbertson. 'Zo hebben we drie, bijna twintig jaar oude platformen van Shell op het oog die in een biologisch zeer actief gebied staan. Maar misschien zijn ze bij Shell wel kopschuw geworden na die Brent Spar-affaire, en willen ze niet meewerken.'

Een kleine veertig platformen heeft ze de afgelopen jaren als potentieel rif ter beschikking gekregen. Een vijftal staat voor de komende twee jaar op de nominatie. Texas is daar nog enigszins bescheiden mee. De buurstaat Louisiana heeft al honderd platformen tot rif verklaard.

Eerst wordt het productiedek met daarop de diverse installaties verwijderd. Daarna worden de poten afgezaagd of wordt de constructie in haar geheel gekanteld, zodat schepen er overheen kunnen varen.

Sommige platformen liggen al op een goede plek, andere worden versleept naar een betere in de buurt, bijvoorbeeld naar de plaatsen waar de Liberty-schepen liggen en waar al flink wat leven is.

Bij de overdracht aan de staat moet een oliemaatschappij geld meebrengen. Het bedrijf is echter de helft goedkoper uit in vergelijking met het verslepen en verschroten van het platform op land. De staat heeft de afgelopen jaren een geldpotje gecreëerd - inmiddels aangegroeid tot enige miljoenen guldens - waarmee het beheer van die kunstmatige riffen kan worden gefinancierd.

Het succes is groot. Daar profiteren jaarlijks enkele honderdduizenden hengelaars van, aldus Culbertson. 'Die trekken erop uit om in de buurt van die riffen hun hengel uit te gooien. Ook de beroepsvisserij heeft er baat bij; de riffen stimuleren de productie van biomassa. En duikers komen in groten getale op de riffen af.'

Schade aan het zeemilieu is er niet, stelt Culbertson. Een van de argumenten tegen het tot rif maken van oude olie-installaties luidt dat het staal na verloop van tijd oplost, waardoor er metalen in het zeewater terechtkomen. 'De metaalconcentratie rond de platformen is niet verhoogd, zo blijkt uit metingen', aldus de biologe. 'Door bedekking met allerlei organismen ontstaat een geheel ander elektrochemisch evenwicht, en zullen metaalionen nauwelijks nog in oplossing gaan.'

Culbertson ziet geen principiële reden waarom in de Noordzee platformen, of delen daarvan, zich niet tot riffen zouden kunnen ontwikkelen. Greenpeace - geen tegenstander van rifvorming in de Golf van Mexico - vindt de aanleg van kunstriffen in de Noordzee maar niets. 'Riffen ontstaan alleen in ondiep, warm water tot dertig meter', stelt de milieu-organisatie.

De Texaanse biologe bestrijdt dat. 'Daar is geen wetenschappelijk bewijs voor, integendeel. De Noordzee is wel dieper dan grote delen van de Golf van Mexico. Diepte en watertemperatuur zijn weliswaar van belang, maar ze zijn niet doorslaggevend. Er dringt op grote diepte minder licht door, maar er is nog wel degelijk biologische activiteit. Een paar van de fraaiste riffen voor de kust van Texas liggen op een diepte van meer dan 120 meter. Dat is vergelijkbaar met de Noordzee.'

Onderzoek van de universiteit van Aberdeen bevestigt die visie. Ook rond platformen in de Noordzee is een verhoogde concentratie van leven geconstateerd. Uit studies die eind jaren tachtig zijn uitgevoerd, blijkt dat er tot een diepte van veertig meter grote scholen koolvis, wijting en kabeljauw worden aangetroffen rond productieplatformen. Een vijftiental installaties in het Engelse deel van de Noordzee is toen bekeken. Ook in de buurt van de bodem, tot 140 meter diep, was er een vergrote biologische activiteit waarneembaar. Zo kwamen er veel vissen voor.

Platformen, ook in de Noordzee, zijn producenten van biomassa, stelt dr. G. Picken, indertijd de verantwoordelijke universitair onderzoeker, en nu werkzaam als adviseur bij Environment Management Consultants in Aberdeen. 'In de vis die rond de platformen werd gevangen, zat geen enkele verontreiniging, geen olie-achtige verbindingen en ook geen zware metalen.' Dat is opmerkelijk, gezien de bergen boormodder op de bodem onder die Noordzee-platformen. In de Golf van Mexico moet die boormodder vol zware metalen en olie worden verwijderd; in de Noordzee hoeft dat niet.

Picken wil meer studie naar de mogelijkheden van kunstriffen in de Noordzee. Recent is een haalbaarheidsstudie afgerond voor de aanleg van een soort prototype offshore-constructie met als doel daar enkele jaren achtereen biologisch onderzoek te doen. Het idee is om bij Moray Firth, een beschutte inham in Schotland, een oude bouwkraan op de bodem neer te leggen, op veertig meter diepte.

'Misschien kunnen dergelijke riffen de visstand in die baai op peil houden; zo'n rif kan dienen als broedplaats van jonge vis. De vissers in de buurt zijn er voorstander van.' Een onderzoeksaanvraag ligt bij de Europese Commissie te wachten op financiering. 'Er is een bedrag nodig van enkele miljoenen guldens', schat Picken.

Net als de Amerikaanse biologe Culbertson vindt hij dat de mogelijkheden van rifvorming in de Noordzee uitgebreid zouden moeten worden onderzocht. Pas dan is er iets zinnigs te zeggen of een bepaald afgedankt platform moet worden weggehaald voor de sloop, of kan worden ontwikkeld tot zo'n rif, bijvoorbeeld door het verslepen naar water wat dichterbij land, zodat het een rol kan spelen bij de recreatieve visvangst.

Culbertson: 'De redenering, dat alle afgedankte platformen per definitie moeten worden verwijderd, is te simpel. Oliemaatschappijen zouden meer onderzoek moeten doen naar rifvorming.'

De afgelopen jaren zijn er nogal wat Noorse onderzoekers en overheidsambtenaren afgereisd naar Texas. Op het Noorse deel van het Continentaal Plat staan veel grote offshore-constructies in diep water. De Noren neigen naar verslepen naar land, ook al is dat erg kostbaar. Culbertson: 'We hebben ze met ons succesverhaal geloof ik in verwarring kunnen brengen. Dat is goed. Zo worden ze tot nadenken gedwongen.'

Broer Scholtens

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden