Koken als propaganda: hoe het Sovjetregime zelfs de keuken binnendrong

Historicus en scriptieprijswinnaar Olav Hofland over de keuken als onderdeel van propaganda

In het Sovjettijdperk zouden vrouwen bevrijd worden van het aanrecht en zou de bevolking gezonde voeding krijgen in kantines. De praktijk was anders. Dit schrijft historicus Olav Hofland in de scriptie waarmee hij de Volkskrant-IISG-scriptieprijs won.

Koken was politiek. In de Sovjet-Unie moest de burger gezond en wel meebouwen aan de communistische heilstaat en tegelijkertijd diende de huisvrouw bevrijd te worden uit de dwangbuis van haar culinaire plichten. De praktijk week vaak af van de hooggestemde idealen, schrijft historicus Olav Hofland in de scriptie voor zijn master Russian and Eurasian Studies aan de Universiteit Leiden. Woensdag won hij de scriptieprijs die de Volkskrant samen met het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis (IISG) organiseert.

Vanwaar de belangstelling voor koken in de Sovjet-Unie?

'Ik ben geïnteresseerd in eten. Na een stage in Georgië ging ik de rol van de nationale keuken in de Sovjet-Unie onderzoeken. Een docent adviseerde mijn afstudeerscriptie te wijden aan de keuken en het koken in de tijd van partijleider Chroesjtsjov. Die volgde in 1953 Stalin op en bleef tot 1964 aan de macht.'

Wat is de rol van de keuken in de Sovjet-Unie in die periode?

Als onderdeel van een systeem dat vrouwen onderdrukt, moest de keuken verdwijnen. Bovendien was thuis koken niet wetenschappelijk verantwoord

'De keuken was een plek om alleen te zijn, weg van de macht, van de politiek. De plek waar mensen alles konden zeggen. Door kookboeken te lezen realiseerde ik me dat het regime probeerde ook het dagelijks leven in de keuken te beïnvloeden. Terwijl de keuken er eigenlijk niet had moeten zijn. Als onderdeel van een systeem dat vrouwen onderdrukt, moest de keuken verdwijnen. Bovendien was thuis koken niet wetenschappelijk verantwoord.

'Er zijn huizen gebouwd zonder keuken. Keukens moesten in de openbare ruimte worden geplaatst - er moesten restaurants en kantines komen. Die waren er te weinig, dus bleef de privékeuken belangrijk. In de jaren vijftig besloot het regime dat gezinnen een eigen appartement moesten krijgen, in plaats van een kamer in een kommunalka, een appartement dat door meerdere gezinnen werd gedeeld. Daar hoort een eigen keuken bij.'

Hoe zag een Sovjetkeuken eruit in de jaren zestig?

Het keukendebat

Bij een modelkeuken op een Amerikaanse tentoonstelling in Moskou in 1959 (zie foto boven) ontspon zich een discussie tussen partijleider Chroesjtsjov en vicepresident Nixon, die bekend zou worden als 'het keukendebat'. 'In Amerika maken we het leven voor huisvrouwen gemakkelijk', zei Nixon terwijl hij naar de keuken wees. 'Voor jullie kapitalistische houding ten opzichte van vrouwen is onder het communisme geen plaats', antwoordde Chroesjtsjov. 'U hebt ons een keuken laten zien. Als een Amerikaan zoiets wil kopen, moet hij dollars op tafel leggen, een Sovjetburger kan bij zijn gemeentebestuur een woning eisen.'

'Klein. Met uitklapmeubelen, vanwege ruimtegebrek. De keuken was tevens eetkamer en de ruimte waar de was werd gedaan. Openbare kantines waren sober. Er kwam zelfservice - overgenomen uit Amerika. En er waren kantines waar je eten kon afhalen.'

Gezond voedsel was het streven. Lukte dat?

'Doorgaans bleek de kwaliteit van maaltijden in openbare keukens slecht. Ik zag rapporten van verrassingsbezoeken aan kantines waarbij het publiek naar de kwaliteit van het eten werd gevraagd. Vaak kwam er een lijst met klachten: de soep waterig, vleessaus bij de vis, te weinig vlees, niet lekker, te duur.'

Het ideaal van openbare keukens verwaterde onder Stalin en werd door Chroesjtsjov nieuw leven ingeblazen. Wat kwam ervan terecht?

'Uit statistieken blijkt dat de uitvoering achterbleef bij de plannen. De partij riep herhaaldelijk op tot verbeteringen - er moesten meer kantines komen, het eten moest beter. Daaruit kun je opmaken dat de idealen niet werden waargemaakt. De Sovjet-Unie heeft altijd tekorten gekend, ook als het ging om voeding.'

Gezondheid was onderdeel van de Sovjetpropaganda.

Lenin vond dat de Sovjetmens een gezonde bouwer van het communisme moest worden

'Het idee om gezonde Sovjetburgers te scheppen en vrouwen te bevrijden was al ontstaan in de burgeroorlog die volgde op de Russische Revolutie. Dat was een tijd waarin honger en ondervoeding heersten. Lenin vond dat de Sovjetmens een gezonde bouwer van het communisme moest worden.

'Met het verbeteren van de volksgezondheid wilde het regime laten zien dat het Sovjetsysteem goed werkte. Dat mensen onder de communisten gezonder waren dan onder de tsaar. In kookboeken gaat het vaak over rationeel eten, dat wil zeggen eten volgens richtlijnen van de voedingswetenschap.

'Het was een marxistisch ideaal om de vrouw te emanciperen. Een vrouw die moest koken en schoonmaken had geen tijd om te werken en te lezen. In de jaren zestig waren in sommige Sovjetrepublieken meer vrouwen aan het werk dan mannen. Dat kwam mede doordat veel mannen waren omgekomen in de Tweede Wereldoorlog. Vrouwen waren nodig in de economie.'

De Amerikanen waren zich bewust van de invloed die ze konden hebben met consumptieproducten op de Sovjetbevolking

Chroesjtsjov sprak de Amerikaanse vicepresident Nixon in 1959 op een Amerikaanse tentoonstelling in Moskou - bij een modelkeuken. Ze pochten over de zegeningen van het eigen politiek systeem. Wat was de betekenis van dit 'keukendebat'?

'Na de dood van Stalin omarmde Chroesjtsjov de vreedzame coëxistentie. Er kwamen wederzijdse exposities, de Sovjets in New York, de Amerikanen in Moskou. Terwijl de Russen zich richtten op zware industrie en ruimtevaart, kozen Amerikanen voor de lichte industrie. De Amerikanen waren zich bewust van de invloed die ze konden hebben met consumptieproducten, vooral voor vrouwen. Door met die producten een bepaald sentiment aan te spreken, zou de Sovjetbevolking vanzelf zien dat het regime haar tekort deed.'

Olav Hofland: Cooking Towards Communism - Domestic Cooking and the Khrushchev Regime's Struggle for the Communist Way of Life.