Wetenschap Weersverwachtingen

Klopt de volkswijsheid ‘Als het vriest in de oktobernacht, verwachten we een januari zacht’?

Brrr, de eerste vorst al in oktober. Nou goed, dat duidt volgens de volkswijsheden dan in elk geval op een zachte winter. Want ‘als het vriest in de oktobernacht, verwachten we een januari zacht’, nietwaar? En omgekeerd: ‘Is oktober warm en fijn, ’t zal een scherpe winter zijn.’ Klopt er iets van?

Nachtvorst in Nieuw-Beijerland, afgelopen januari. Beeld Arie Kievit

Zeldzaam is oktobervorst allerminst, zegt klimatoloog Rob Sluijter van het KNMI desgevraagd: gemiddeld is het in oktober twee dagen onder nul. De afgelopen twintig jaar vroor het in oktober in elk geval negen keer, zo leert een blik op de statistieken.

‘Misschien is de invallende vorst ons dit jaar extra opgevallen, omdat we een sombere, zachte maand hadden’, oppert Sluijter. ‘Pas de laatste week is het weer ineens omgeslagen naar zonovergoten dagen en koude nachten.’ Gemiddeld was oktober dit jaar 11,7 graden, één graad warmer dan het langjarig gemiddelde van 10,7 graden. ‘Zacht, nat en met een vrij normale hoeveelheid zon’, zo gaat oktober 2019 wat het KNMI betreft de boeken in.

Ongewoon zacht

Maar de boerenwijsheid dat vorst in oktober een zachte winter voorspelt dan? Eens kijken. Neem de herfst van 2003. Liefst acht dagen vroor het die oktober, en in de nacht van 24 op 25 oktober werd het zelfs min 8,5 graden, de koudste oktobernacht ooit gemeten. En verhip: de januari die volgde was inderdaad ongewoon zacht, een graad warmer dan normaal. ‘Zacht, nat en zonnig’, zo zou het KNMI dat jaar de winter karakteriseren.

Totdat je wat beter kijkt. In totaal veertien zachte winters, hadden we de afgelopen twintig jaar. Aan slechts vijf daarvan ging een koude oktober vooraf. Zet de laagst gemeten oktobertemperatuur in een grafiekje af tegen de gemiddelde temperatuur van de daarop volgende winter, en dit is wat je krijgt: een vormeloze wolk punten waarin je met de beste wil van de wereld geen samenhang in ziet.

De minimumtemperatuur in oktober (horizontaal) tegen de gemiddelde temperatuur van de winter (verticaal), 2000-2018. Beeld De Volkskrant

Bitter koud

Met die beloofde ‘januari zacht’ uit het gezegde is het al niet veel beter. Tien jaar geleden hadden we al op de veertiende oktober vorst. Het hielp geen diepgevroren biet: in januari werd het met min 0,5 graad gemiddeld zelfs de koudste januari van de afgelopen twintig jaar.

Als je de temperatuur van oktober afzet tegen de temperatuur van de januari, en je dwingt je computer er een lijntje doorheen te tekenen, gaat dat lijntje zelfs iets omhoog: een warmere oktober hangt meer samen met een warmere januari dan andersom.

Koudere oktobers, warmere januari? Welnee. Horizontaal de minimumtemperatuur in oktober, verticaal de gemiddelde temperatuur van de daarop volgende januari. Maar de 'R-kwadraat', een maat voor samenhang, is zo laag dat er in feite geen enkel betekenisvol verband is. Beeld De Volkskrant

Klaaggeschreeuw

Klimatoloog Sluijter kent zijn pappenheimers: hij wijst erop dat er ook volkswijsheden zijn die precies omgekeerd gaan. ‘Brengt oktober vorst en sneeuw, men hoort in de winter veel klaaggeschreeuw’, luidt er een. ‘Dit soort spreuken zijn in de loop der eeuwen ontstaan omdat het mensen een of twee keer opviel, en sindsdien zitten we eraan vast’, zegt Sluijter.

Enige uitzondering zijn de wijsheden waarachter een logisch mechanisme zit. Dat ochtendrood water in de sloot geeft, en een kring om de zon regen in de ton, kan soms uitkomen, omdat ochtendrood en kringen wijzen op waterdamp en ijskristallen in een onstabiele lucht. ‘Maar zo’n verband tussen oktober en de temperatuur maanden later is uit de lucht gegrepen’, zegt Sluijter. ‘Het weer heeft een voorspelbaarheidshorizon, en die gaat niet zo ver vooruit.’

Vooruit. Hoort u een volkswijsheid als de dag gaat krieken, kijk dan ook even in de statistieken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden