Klimaatverandering kan ijs-tsunami's veroorzaken. In dit bassin onderzoeken wetenschappers de risico's

'Van gletsjers breekt altijd ijs af. Maar we zijn er niet op voorbereid'

Door klimaatverandering vallen hele ijsmassa's tegelijk in zee. Als daarbij een megagolf ontstaat, kan deze nog kilometers verderop gebouwen en mensen bedreigen. In Delft worden nu de risico's in kaart gebracht.

Wetenschappers bootsen bij Deltares het in zee vallen van ijs na. In 1995 kwamen na het afbreken van een blok ijs 58 mensen om in Groenland. Foto Raymond Rutting

Met een flinke klap valt een blok in het water. Er ontstaan golfjes die door 35 golfhoogtemeters op verschillende afstand in een wijde kring om het blok worden waargenomen. Het harde plastic blok van 80×50 centimeter heeft dezelfde dichtheid als ijs. Met een schaal van 1:200 kan het daarom model staan voor een echt blok ijs van 160×100 meter. De babygolfjes van het opspattend water van 12 centimeter hoog die op de beeldschermen worden getoond, zijn daarom representatief voor de 24 meter hoge golven van een ijs tsunami.

Plaats van handeling: het Deltabassin van kennisinstituut Deltares in Delft. Het is voor het eerst dat op deze manier een proef wordt gedaan. 'Tot nog toe beschikten we slechts over niet bijster representatieve proeven met speelgoedblokjes hout die in een ligbad te water werden gelaten', zegt onderzoeksleider Valentin Heller van de Universiteit van Nottingham.

Gedegen onderzoek naar tsunami's die ontstaan door afbrekende ijsplaten of vallende ijsmassa's is van groot belang vanwege de klimaatverandering. Heller en collega-onderzoeker Guido Wolters van Deltares denken dat het smelten en terugtrekken van ijs een van de relevantste gevolgen is van de opwarming van de aarde. 'Als we door dit onderzoek betere modellen krijgen van de hoogte van de golven en de snelheid en afstand van de voortplanting, dan zijn we straks beter in staat de effecten op de kust, havens, vissersboten, cruiseschepen en offshore boorplatforms te voorspellen', zegt Wolters.

Golf van 50 meter

Wie denkt dat er rond de Noordpool en Zuidpool geen slachtoffers vallen of schade optreedt door zo'n ijs-tsunami, heeft het mis. In 1995 kwamen 58 mensen om in Groenland toen een blok ijs afbrak. In 2014 ontstond een 50 meter hoge golf bij een breuk in de gletsjer Eqip Sermia, die op Groenland in de oceaan stroomt, een golf die ook een 4 kilometer verderop gelegen fjord bereikte. Enkele mensen raakten gewond. De golf sloeg bouwmateriaal van een haven weg. Deze zomerperiode breekt daar eens in de twee weken een flink stuk ijs af. Ook in Patagonië vallen geregeld enorme ijsblokken van de Perito Moreno gletsjer in een meer. Het is een belangrijke maar niet ongevaarlijke toeristische attractie.

'Vergis je niet. Op Groenland wonen vijftigduizend mensen en elk jaar bezoeken vijftigduizend toeristen het land', zegt Wolters. 'Hoge golven in een meer bij de Triftgletsjer in Zwitserland laten eveneens zien dat vallende ijsmassa's een bedreiging vormen voor mensen die wonen of recreëren in met ijs bedekte gebieden', aldus Heller.

(Tekst gaat verder onder de video)

Video: de ijs-tsunami die in 1995 voor 58 doden zorgde op Groenland

Golfslag

En pats, daar valt hetzelfde blok voorover in het bassin, maar dan op zijn kant. De wetenschappers op het gebied van golfslag en hydraulica zijn na anderhalve week experimenteren halverwege. In het Deltabassin testen de Britse, Zwitserse, Nederlandse, Duitse en Oostenrijkse onderzoekers niet alleen de golfslag van vallende blokken, maar ook van voorover kantelende en kapseizende massa's.

'We willen onze resultaten koppelen aan modellen voor de tsunami's die ontstaan door aardbevingen en in zee schuivende rotswanden', aldus Heller. Hij geniet wereldfaam met zijn onderzoek naar de manier om om aan de hand van de grootte, steilheid en andere kenmerken van schuivende aarde en rotsen een schatting te maken van hoe hoog de tsunamigolven worden en waar ze het meest effect zullen hebben. 'Ook beheerders van stuwdammen en waterkrachtstations willen weten welke risico's de golfslag oplevert als er een dam instort.'

Zeer zinvol onderzoek, oordeelt gletsjeronderzoeker Martin Lüthi van de Universiteit van Zürich, zelf niet betrokken bij dit project. 'Van gletsjers breekt altijd ijs af, dat gaat al eeuwen zo. Maar we zijn er niet op voorbereid. Het probleem is dat ze nu door de klimaatverandering soms grote blokken ijs ineens verliezen, al smelten ze soms gestaag af, zonder ook maar de geringste golf', zegt de expert.

'Dit onderzoek levert meer inzicht in de hoogte en voortplantingssnelheid van golven na de grote klappen. Het kan zeker bijdragen aan een instrument waarmee we - gegeven de vorm en hoogte van de gletsjer en de diepte van het water - een beter waarschuwingssysteem kunnen maken. We kunnen ons dan beter voorbereiden.'

(tekst gaat verder onder de video)

Video: Schipper vlucht voor IJs-tsunami

Tweemaal zoveel CO2 door dooi permafrost

Het gestaag smelten van de permafrost in Siberië en in Alaska is het gevolg van de wereldwijde klimaatverandering en draagt zelf weer flink bij aan verdere stijging van de temperatuur op aarde. Tot enkele decennia geleden was de toplaag van de bodem in de arctische gebieden permanent bevroren. Nu maakt dooi veel CO2 vrij, vooral uit plantenresten. Onderzoekers stellen dat bij de huidige opwarming de permafrost in 2050 blijvend is verdwenen, wat de nu aanwezige hoeveelheid CO2 in de atmosfeer zou verdubbelen. In Nederland is een vergelijkbaar mechanisme gaande. Bodemdaling en verlaging van het grondwaterpeil leggen oude veenlagen bloot. Door contact met zuurstof 'verbrandt' het veen en komen enorme hoeveelheden CO2 in de atmosfeer. Zulke fenomenen versterken de opwarming, waardoor meer gletsjers en ijskappen smelten en de kans toeneemt op tsunami's door in zee vallend ijs.

Meer over