Klap voor 't Hooft

Als er íemand in Nederland nog ooit de Nobelprijs voor Natuurkunde krijgt, is het Gerard 't Hooft, daar zijn veel Nederlanders die het weten kunnen, al jaren van overtuigd....

Minder bekend is dat 't Hooft ook aan de wieg stond van de quarktheorie van de materie, de quantum-chromodynamica. Hij rekende als eerste uit dat de bindende kracht tussen quarks toeneemt naarmate er harder aan wordt getrokken. Alleen dicht bij elkaar zijn ze vrij. Nu de laatste maanden geruchten de ronde doen dat de ontdekking van de quantum-chromodynamica aan de beurt is voor een Nobelprijs, is dat een relevant gegeven voor het comité in Stockholm.

Maar er is één Nederlander die niets moet hebben van de vaderlandse bewondering voor de Utrechtse theoreticus. En dat is iemand die het toch bij uitstek weten kan: 't Hoofts voormalige promotor Martinus Veltman.

In een recensie van een hooggeleerd historisch boek over deeltjesfysica in het vakblad Physics World schreef Veltman in augustus terloops dat 't Hooft in juni 1972 weliswaar zijn voorspelling van opgesloten quarks naar voren bracht op een conferentie in Marseille, maar dat die nooit fatsoenlijk is gepubliceerd. 'In het conferentieverslag noemden we het niet. We waardeerden en begrepen simpelweg niet het belang van ons resultaat.'

Het is daarom 'onwaarschijnlijk dat 't Hoofts berekening wezenlijke invloed heeft gehad op de ontwikkeling van het onderwerp'. Pas een jaar later zetten de Amerikanen David Politzer, David Gross en Frank Wilczek hun resultaat, hetzelfde als wat 't Hooft al had, wel goed op schrift. Was getekend: Martinus Veltman.

Een zuiver geval van kindermoord? Prof. dr. G. 't Hooft: 'Feitelijk is het niet onjuist, wat Veltman schrijft en daarom zal ik me er ook niet tegen verweren. Ik heb mijn resultaat destijds niet gepubliceerd, dat klopt, en zeker nu dat zo belangrijk wordt, spijt me dat zeer. De regels van het Nobelprijscomité zijn streng.'

Waarom schreef 't Hooft destijds zo'n belangrijk resultaat niet op? In zijn eigen boekje Bouwstenen van de Schepping noteert de Utrechtse hoogleraar over die episode dat hij het te druk had en ook niet precies wist hoe hij zijn resultaat moest presenteren.

Dat, zegt hij nu, is echter maar een deel van het verhaal. 'Ik heb het destijds ook niet verder uitgewerkt omdat met name Veltman er niets in zag. Hij begreep niet hoe mijn resultaat van wezenlijk belang kon zijn. Dat is sindsdien wel duidelijk geworden, maar hijzelf is er nooit op teruggekomen. Het is jammer dat hij nu Politzer naar voren schuift, al is dat op papier misschien juist.'

Veltman vertrok halverwege de jaren zeventig na knallende ruzies met de hele Utrechtse faculteit naar de Universiteit van Michigan, waar hij sindsdien een prestigieuze leerstoel bezet. Het toonaangevende boek The Second Creation over de geschiedenis van de moderne deeltjestheorie beschreef vorig jaar het drama in één zin: 'De meester en de leerling verdroegen elkaar niet op voet van gelijkheid.'

Dit jaar verblijft Veltman bij het Europese versnellercentrum Cern in Genève en is hij zelfs enkele malen in Utrecht gesignaleerd. Heeft 't Hooft hem al gesproken? 'Je kunt met Veltman zonder problemen keihard en diepgaand discussiëren, tot hij besluit dat je niet deugt. Dan komt het nooit meer goed. We moeten elkaar dus maar niet in de lift tegenkomen, nee.'

Martijn van Calmthout

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden