Kijk, daar: een kolonie marsbewoners

Microben op de rode planeet

Geen groene mannetjes en geen geheimzinnige oude ruïnes. Maar de opwinding is er niet minder om: vormt foto 0126MR0782003000E1, gemaakt door de Curiosityrobot, het bewijs voor leven op Mars?

Foto .

Het is een foto zoals er inmiddels honderdduizenden zijn. Zomaar een opname, van zomaar wat oranjerode stenen, gemaakt op zomaar een dag op Mars - op donderdag 13 december 2012 om precies te zijn, om één voor drie 's middags Nederlandse tijd. Er was geen persconferentie en er kwam geen persbericht: de opname werd bijgezet op internet, samen met nog 111 andere foto's die de rijdende robotverkenner Curiosity die dag verstuurde.

Maar kijk eens wat beter naar foto 0126MR0782003000E1. Die rare, hobbelige bovenkant. Op sommige plekken lijken er plakjes gesteente te zijn omgeklapt of opgerold, als een grasmat van het tuincentrum.

Op andere plekken zie je een soort vingertjes over het zandsteen kruipen. En die beschadigingen, waarom zijn die niet dieper? Het is net of er op de rots een stenige laag glazuur ligt, die hier en daar is weggesleten.

Het gezicht op Mars

Het kan niet missen. Buitenaardse wezens hebben hier een stad gebouwd, constateerde planetariummedewerker Richard Hoagland in 1976 na het zien van deze heuvel op het Martiaanse noordelijk halfrond. Verderop zag hij meer, zoals een bergje dat lijkt op een vervallen piramide. Totdat NASA in 2001 met betere foto's kwam: gezicht en piramide bleken gezichtsbedrog.

Foto .

Spekkoek

Dat is geen toeval, betoogt de Duits-Amerikaanse geobiologe en microbenexpert Nora Noffke in een publicatie die sinds enkele weken steeds wijdere kringen trekt in het kleine wereldje van buitenaards-leven-experts. Wat we hier zien, schrijft Noffke in het vakblad Astrobiology, zou weleens een heuse kolonie marsbewoners kunnen zijn. Geen mannetjes met puntoren, nee: microscopisch kleine, eencellige microben, samengeklonterd tot een dikke, uitgestrekte mat. De microben zijn allang dood en versteend. Maar ooit waren deze rotsen bedekt met een glimmende korst microscopisch leven, zo lijkt het. Door buitenaards leven omgewoeld gesteente; microbenmatten, dat is wat we hier zien.

Trouwens, je ziet het ook op foto 0126MR0782004000E1, iets verderop genomen. Net als op foto 0126MR0781001000E2. En, weer een paar stenen verderop, op foto 0125MR0007760010200783E1. In totaal tien foto's presenteert Noffke in haar 24 pagina's tellende verslag. We zien afbrokkelende randen die sprekend lijken op aardse microbenkorsten. Gelaagde 'spekkoek'-structuren die doen denken aan laagjes microbieel leven op aarde. Verfrommelde stenen vol putjes en vouwen, die warempel precies lijken op verweerde stenen uit de rivierbedding om de hoek.

En Curiosity is er gewoon langs gereden, zonder dat ze het doorhadden.

Het doodshoofd op Mars

De liefhebber herkent in het Martiaanse landschap al snel ruggenwervels, ammonieten en zelfs eens een heuse vinger. Maar het toppunt is toch wel deze half begraven menselijke schedel, begin 2010 in het voorbijgaan gekiekt door marsrobot Spirit. Een grappige steen, vinden de meesten. Bewijs dat er ooit drie meter lange mensachtigen rondliepen op Mars, vinden anderen.

Foto .

Leven

'Het zou zomaar kunnen dat ze gelijk heeft. Dit ziet er verdorie inderdaad wel uit als leven', zegt in Utrecht postdoc Hemmo Abels, expert op het gebied van rivierafzettingen. Hij twijfelt, met stenen kan ook zóveel gebeuren, haast hij te nuanceren, en hier en daar zet Noffke het allemaal een beetje zwaar aan, naar zijn zin - maar toch. 'Waar steeds op teruggekomen wordt zijn die ronde, bolle vormen die toch eerder biotisch zijn dan abiotisch. Dat is ook precies wat ik zie als ik een snelle blik werp. Ronde, bollerige vormen die mij doen denken aan terrestrische meerafzettingen, carbonaat.'

Of vraag het in Spanje, aan geologiehoogleraar Ester Sanz, een expert op het gebied van microbiële matten. 'Naar mijn mening zijn de argumenten goed onderbouwd', vindt Sanz. 'In de meren die wij bestuderen heb ik ook zulke structuren gevonden. De vorming van dit type structuren vereist elastisch gedrag van de omgeving en hier op aarde komt dat gedrag voort uit de aanwezigheid van microbiële matten.'

Het mannetje van Mars

Wie loopt dáár nou? Volgens sommigen is het een rennend mannetje, anderen herkennen er een standbeeld in dat de Egyptische hiëroglyfe voor ‘kind’ voorstelt. Met wat verbeelding zie je er linksonder zelfs een paadje naartoe lopen. Meer nuchter ingestelde waarnemers wijzen erop dat de ‘persoon’, die in 2007 werd vastgelegd door marsverkenner Spirit, dan wel erg klein moet zijn: de structuur staat maar een paar meter van de lens. Gewoon een raar gevormd steentje.

Foto x

Curiosity

'Dit snijdt zeker hout', mailt ook microbioloog Giorgio Bianciardi van de Universiteit van Sienna. Samen met enkele Italiaanse collega's publiceerde Bianciardi haast tegelijkertijd met Noffke een andere opvallende studie: de structuur van korrelig gesteente dat een stuk verderop op Mars is gefotografeerd door het marskarretje Opportunity, blijkt onder de microscoop als twee druppels water te lijken op microbieel gesteente van de aarde. 'Tel dat op bij dit werk, dat suggereert dat er misschien ooit leven aanwezig was in het gebied waar Curiosity rondrijdt', zegt Bianciardi, 'en het bevestigt het beeld dat leven wellicht ooit wijd verspreid was op Mars.'

Een al te buitenissige gedachte is dat niet. Bekend is dat Mars miljarden jaren geleden, kort na zijn ontstaan, nog zodanig narookte dat de planeet een dikke dampkring had, die rivieren, zeeën en meren mogelijk maakte. Dat was in een tijd dat er op aarde waarschijnlijk ook al primitieve microben waren - dus waarom niet op Mars?

Vandaar Curiosity. De robot, formaat Mini-Cooper,werd in augustus 2012 afgeworpen in een miljarden jaren oude meteoorkrater, die in de natte prehistorie van Mars nog tot de rand toe vol stond met water. De robot scharrelt dus rond over de bodem van een opgedroogde binnenzee, tussen versteende klonten klei en stenen die door waterstroming zijn afgesleten. Als er destijds ergens leven was, is dit de plek om ernaar te zoeken.

De iguana van Mars

In 2013 fotografeerde ook de nieuwe marsverkenner Curiosity iets raars: een iguana, pad of hagedis. Zelfs de ufo-gemeenschap had moeite om de steen erg serieus te nemen. Een enkeling probeerde het toch: ‘Ik heb zelfs een rots gezien die vier keer bewoog op vier foto’s en die op de vijfde was verdwenen’, aldus ufo-complottheoreticus Scott Waring op zijn weblog.

Foto .

Alle essentiele ingrediënten

'Het was hier extreem aardachtig', verkondigde missieleider en geologiehoogleraar John Grotzinger anderhalf jaar geleden, toen zijn team de eerste gedetailleerde analyses van de krater presenteerde. 'Alle essentiële ingrediënten voor leven waren hier aanwezig.' De verdachte zandstenen van Noffke staan in wat ooit een ondiepe lagune moet zijn geweest. Een omgeving waar op aarde ook microbiële matten voorkomen.

Scepsis is er natuurlijk ook. 'Ik zie hier gewoon wat structuren', zegt microbioloog Lucas Stal van het Nederlands Instituut voor Onderzoek der Zee (NIOZ) en de Universiteit van Amsterdam. 'En ik had ook helemaal niet verwacht dat Mars spiegelglad is. Op de maan of in de woestijn zie je ook allerlei structuren. Zonder dat het ook maar iets met biologie te maken heeft.'

Noffke zelf is eveneens voorzichtig. Nee, benadrukt ze aan de telefoon vanuit haar kantoor aan de Old Dominion University in Virginia: zelf zal ze wel de laatste zijn om te beweren dat ze bewijs voor leven heeft gevonden. 'Dat weten we niet. Het is maar een hypothese. Nu zijn andere experts aan zet: wat zien we hier?'

Bewust heeft Noffke daarom ook niet voor de schijnwerpers gekozen van een groot, algemeen wetenschapstijdschrift zoals Science of Nature - maar een gespecialiseerd vakblad, Astrobiology. 'Ik wilde alle ruimte hebben om het te kunnen presenteren. En het voorleggen aan de gemeenschap die hier echt in is gespecialiseerd.'

Maar intussen: die rare stenen zijn er toch maar. Sommige hebben een soort 'hoedje', net als vergelijkbare microbiële stenen op aarde; en verderop ligt een veld vol platte plakken zandsteen, die ook al doen denken aan aardse microbiële matten. 'Wat mij vooral intrigeert', zegt Noffke, 'is dat we hier niet één plakje opgerold gesteente zien, maar een hele reeks morfologieën die allemaal met elkaar in verband staan.' Iedere beschadiging afzonderlijk is best te verklaren. Maar om het allemaal op één plek te vinden is 'buitengewoon toevallig', stelt ze.

En dat vinden meer mensen. Neem NASA-wetenschapper Chris McKay, een van de boegbeelden van de planeetwetenschap, en als routinier bepaald niet iemand die snel iets voor zoete koek slikt. 'Ik heb al veel papers gezien die zeggen: kijk, hier is een berg materiaal op Mars, en hier net zo'n berg op aarde, dus heeft hetzelfde mechanisme ze gemaakt', aldus McKay in Astrobiology Magazine. 'Dat is een gemaksargument; niet erg overtuigend. Maar Noffkes onderzoek is het nauwkeurigste dat ik in dit genre ooit heb gezien. Vandaar dat het het eerste in zijn soort is dat wordt gepubliceerd in Astrobiology.'

Het konijn op Mars

Wat nu weer, een konijntje? Het schepsel verscheen kort na de landing van marsverkenner Opportunity in 2004 op foto’s die de lander naar huis stuurde en bezorgde de vluchtleiding hoofdbrekens: zijn we een onderdeel verloren? Nadere analyse wees uit dat het waarschijnlijk gaat om een stukje van de airbags waarmee het ruimtetuig zijn val brak.

Foto .

Zo dood als een prehistorische pier

Tijd om Curiosity als een speer terug te sturen naar de brokkelrotsen, voor nadere inspectie? Noffke schiet in de lach: 'Dat lijkt me wat overdreven. Curiosity is nu op weg naar een andere interessante plek, waar deze structuren ook zouden moeten zijn. Misschien vinden we daar wat we zoeken.'

En anders is er over vijf jaar altijd nog de opvolger van Curiosity, een rijdende robot die de voorlopige naam 'Mars 2020' heeft gekregen. Noffke is een van de wetenschappers die meedenkt over de plek waar men de robot het beste kan droppen. Vast staat al wel dat de robot betere apparatuur meekrijgt om naar sporen van prehistorisch leven te zoeken.

Complicatie is dat dat 'leven' al miljarden jaren zo dood is als een prehistorische pier. Voor Mars liep het niet goed af: de planeet stolde, de oerdampkring verwaaide en het oppervlak verdroogde en verkilde - al waren er later nog periodes waarin er opeens grondwater opwelde uit het binnenste van de planeet, of waarin de planeet tijdelijk weer een beetje tot leven werd gewekt door meteoorinslagen of vulkaanuitbarstingen.

De zaak Marsleven

1965 Mariner 4 scheert langs Mars en fotografeert een doods, maanachtig oppervlak.

1975 De Marslanders Viking 1 en 2 doen diverse experimenten op de rode planeet. Eén daarvan lijkt zowaar het bestaan van bacteriën aan te tonen. De uitkomsten worden echter terzijde gelegd: zal wel door iets anders komen.

1996 President Bill Clinton belegt een persconferentie: in de in 1984 gevonden marsmeteoriet ALH84001 zouden microscopische fossieltjes zijn gevonden. De claim houdt geen stand.

Vanaf 1997 Een reeks marssatellieten toont aan dat Mars een rijkere geologie heeft dan gedacht. Men vindt er ijs, recente stroomgeulen, en soms zelfs stromende slurrie van (vermoedelijk) smeltend CO2.

2004 De marskarretjes Spirit en Opportunity komen aan. Opportunity blijkt geland in een opgedroogde binnenzee van zwavelzuur. Spirit ontdekt sporen van wateractiviteit, maar veel is het niet.

2009 Italiaanse onderzoekers beweren dat Opportunity korrelstructuren heeft waargenomen die sterk lijken op fossiele microben van de aarde.

2012 De rijdende robot Curiosity komt aan op Mars en vindt bewijs van een opgedroogde, aard-achtige binnenzee.

2013 Opportunity ontdekt alsnog ‘gewone’ watersporen.

2014 Curiosity meet een plotse toename van het ‘aardgas’ methaan in de atmosfeer. Dat kan duiden op ondergronds leven.

Stukje voor stukje

Stromatolietenkenner Stal moet nog zien of het op zo'n planeet nog mogelijk is om oermicroben aan te tonen. 'Natuurlijk zou het heel spannend zijn als we wat vinden. Maar het is de vraag of dat wel kan. Er zit in dit soort sedimenten vaak helemaal niks meer. Geen organisch materiaal, geen fossielen, geen moleculen die op vroeger leven duiden.'

Eigenlijk zouden wetenschappers een stukje van het verdachte gesteente op aarde moeten onderzoeken door het in zeer dunne plakjes te polijsten - maar voor een missie die stenen van Mars ophaalt, zijn nog geen concrete plannen. 'Dus blijft het een beetje koffiedikkijken, in die structuren', zegt Stal. 'Je kunt je afvragen of dat nog wel wetenschap is.'

Noffke neemt het bescheiden glimlachend ter kennisgeving aan. 'Misschien heb ik het wel helemaal mis en ben ik niet anders dan van die mensen die dinosaurussen denken te zien op Mars', zegt ze met een verwijzing naar de vele, vaak hilarische aanspraken voor allerlei ontdekkingen op Mars.

'We zullen wel zien wat er nog aan het licht komt. We moeten ons laten leiden door de waarnemingen en de data. En deze puzzel stukje voor stukje zien op te lossen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.