KENNISCAFÉ: Nanotechnologie is al behoorlijk onder ons

Fabrikanten van nanotechnologische producten, zei vakbondsbestuurder Leo Hartveld in januari op een internationaal congres over arbeidsomstandigheden in Amsterdam, geven geen openheid van zaken over wat ze maken en hoe....

Maandag 17 maart om 20.30 is nanotechnologie het onderwerp voor het Kenniscafe in de Balie in Amsterdam. Met nanotechnologen Lieven Vandersypen, Albert van den Bergh, criticus Lucas Reijnders en filosofe Martijntje Smits. Toegang gratis, aanmelden bij de Balie Sterker: ze bevorderen de geheimzinnigheid. De FNV komt niet eens binnen. ‘Schijnbaar is er veel te verbergen.’ Wat – en dat gaat de FNV aan het hart – ook betekent dat er geen goede inschatting is van de risico's die aan nanotech verbonden kunnen zijn. Allereerst voor arbeiders, in laboratoria en de industrie. Maar uiteindelijk voor alle consumenten, thuis en op hun werk. Nanotechnologie, maandag het onderwerp van het Kenniscafé van de Volkskrant, de Balie en NEMO, is het brede scala aan technieken waarbij structuren van minder dan 100 nanometer (100 miljoenste millimeter) worden ontworpen, geproduceerd of toegepast. Ter vergelijking: één menselijke haar is ruwweg 500 keer zo dik. Op die microscopische schaal hebben materialen heel andere eigenschappen dan ze op grofstoffelijk niveau vertonen; daar doen oppervlak en vorm er meer toe. En dat, zei wijlen Nobelprijswinnaar Richard Feynman al in een beroemd geworden lezing in 1959, opent een wereld van mogelijkheden. ‘There is plenty of room at the bottom’, zei hij kernachtig. Alleen kent die nieuwe allerkleinste wereld ook potentiële nieuwe gevaren. Angst voor moleculaire robotjes die hun argeloze scheppers te lijf gaan, zoals in het veelbesproken sciencefictionboek Prey! van Michael Crichton uit 2002, is waarschijnlijk nog heel lang fantasie. Video (tekst gaat hieronder verder):
Maar ook ultrakleine deeltjes met exotische eigenschappen zouden, in elk geval in theorie, in het menselijk lichaam (of bij andere levende wezens) wel degelijk schade kunnen berokkenen, of ontregelend kunnen werken. Met asbest zijn wat dat betreft dure lessen betaald, benadrukken milieu- en consumentenorganisaties. Nano rukt op. Medio vorig jaar waren er volgens een studie van de Voedsel en Waren Autoriteit (VWA) in Nederland al 143 producten verkrijgbaar waarvan vermoed kan worden dat er nanomaterialen in zijn verwerkt. Dat zijn vooral huishoudelijke materialen, schoonmaakproducten, schoonheidsmiddelen als, vooral, zonnebrandcrèmes, tandpasta's en verven. In synthetisch textiel en het rubber van autobanden komen koolstofnanodeeltjes voor. En daarnaast worden in voedingsmiddelen voor mondgevoel of om zonder voedingswaarde te vullen bolletjes of druppeltjes gebruikt die nano zouden kunnen heten. In sommige medicijnen wordt de werkzame stof verpakt. Maar echt overzicht is er niet, noteerde de VWA ook. Er is geen landelijke meldingsplicht, er is geen toelatingsbeleid, gebruik van nanomaterialen hoeft voor de wet nog op geen enkel etiket vermeld te worden. De nano-inventarisatie was daarom boterzacht. Basis ervoor was een studie van het RIVM in Bilthoven, dat een parallel maakte met een Deense studie, die eerder in 2007 al 243 nanoproducten op de Deense markt vond; wereldwijd lopen de schattingen uiteen van 600 tot 1000 producten waarin nanomaterialen zitten. Zelfs wat er eigenlijk in zit, is vaak onhelder. Vermoed wordt veelal zilverbolletjes, koolstofnanobuisjes en buckyballs (C60), titaandioxide, zinkdioxide of silica-bolletjes. In diesel zit soms ceriumdioxide. Ook volgens het kabinetsstandpunt uit 2006 is er te weinig bekend van nanotech. Bij het RIVM in Bilthoven is daarom het Kennis- en Informatiepunt Risico’s Nanotechnologie (KIR-nano) opgezet. Dat neemt sinds kort deel aan een Duits onderzoek naar de gezondheidseffecten van koolstofnanobuisjes in autobanden; en er is een pilotproject over gezondheidseffecten van zilvernanodeeltjes en ceriumdioxide in diesel. Maar twee jaar na dato stelt de VWA vast dat er eigenlijk nog maar heel weinig meer helderheid is. Voor risicobeoordeling van stoffen ontbreekt de benodigde kennis nog goeddeels, aldus het advies van februari. Ergens dit voorjaar, zo heeft het kabinet aangekondigd, komt het met een nieuwe visie op nanotechnologie. Die zal naar verwachting vooral de enorme kansen benadrukken die nanotechnologie ook Nederland kan bieden. Over die visie zal te zijner tijd ook advies aan de Sociaal-Economische Raad worden gevraagd. Over de risico’s van nanotech schreef milieuminister Cramer (ook van risico) vorige maand alvast een brief aan de Kamer. In het komende beleid is ‘verstandig, voorzichtig en met voorzorg omgaan met nanodeeltjes’ het uitgangspunt, aldus Cramer in een epistel van vier kantjes, waarin tal van initiatieven worden genoemd. Vooral gaat er veel internationaal vergaderd worden. Over naamgeving, meetmethodes, normen. Signalen in de goede richting, vindt FNV-bestuurder Leo Hartveld. ‘Natuurlijk heeft de sector hier een eigen verantwoordelijkheid, maar juist nanotechnologie gaat veel breder dan alleen arbeidsomstandigheden bij de productie. Uiteindelijk gaat het alle consumenten aan. Het wrange is dat er honderden miljoenen in R & D gaan. Maar op het vlak van risico's gebeurt er nauwelijks iets.’Inmiddels relativeert hij zijn boze opmerking van januari over de geheimzinnigheid van de industrie. ‘Dat betrof een bedrijfsbezoek aan een nanotech-divisie van AKZO, dat opeens werd afgezegd. Naar later bleek omdat onze voorzitter Agnes Jongerius kort ervoor in China dingen over arbeidsomstadigheden bij Akzo had gezegd die bij de directie in het verkeerde keelgat waren geschoten. Met nano had dat niet zoveel te maken. Maar uit talloze reacties op mijn opmerking bleek hoeveel behoefte er is aan openheid van zaken.’