KennisCafé-column: vragen zijn te koop, weten niet

Wetenschap draait om vragen, beleid om zekerheid, zei Jelle Reumer maandagavond in het KennisCafé in de Balie. Zie dat maar eens bij elkaar te krijgen.

Het klimaat zorgde weer voor een behoorlijke opwinding afgelopen winter. Het was me ook het wintertje wel, de koudste sinds lange tijd, die daarom niet is overleefd door veel insekten, vogels en beoogde lijsttrekkers. Volgens het IPCC zitten we middenin een catastrofale wereldwijde opwarming, maar volgens de sceptici valt het wel mee, en - laten we eerlijk zijn - alleen het niet doorgaan van de Elfstedentocht duidde nog op een mogelijke vorm van opwarming.

Als burger vraag je je dan af wie er gelijk heeft, de opwarmingsdoemdenkers van het IPCC, de klimaatflierefluiters van Elseviers Weekblad en de VVD, of misschien wel allemaal, of geen van allen. We kijken daarom graag naar wat De Wetenschap ervan zegt.

De Wetenschap: de geliefde schikgodin Scientia. We luisteren graag naar haar, maar liefst als ze datgene zegt wat we graag willen horen. Dat is niet altijd het geval en soms zit ze er ook gewoon naast. Of ze jokt een beetje. Niets menselijks is de wetenschap vreemd. En dan gaat het mis. Er bleken wat foutjes te zitten in het IPCC rapport, kleinigheden die niet afleidden van de grote lijn. Maar ze waren groot genoeg voor diverse kamerleden om er meteen flink op los te hakken en voor (oud-)minister Cramer om hypocriete krokodillentranen te huilen. Daar moest maar weer eens een commissie tegenaan gegooid worden, en die is er nu, onder leiding van niemand minder dan Robbert Dijkgraaf en zijn collega uit China die ons straks gaan vertellen dat wetenschappers zich af en toe wel eens kunnen vergissen. Alsof we dat nog niet wisten.

Hoe zit dat nou precies met de plaats van de wetenschap in de samenleving? En met de rol van de politiek daarbij? Ik stel me dat het eenvoudigst voor als een samenspel van drie partijen: het publiek / de belastingbetaler, de politiek, en de wetenschap. Die drie maatschappelijke partijen houden elkaar gevangen in een rad van verwachting.

Ten eerste. Het publiek verwacht van de politiek dat ze verstandige besluiten neemt.

Ten tweede. De politiek verwacht van de wetenschap nuttige adviezen te krijgen, om die besluiten ook inderdaad te kunnen nemen.

Ten derde. De wetenschap verwacht van de belastingbetaler dat ze ruimhartig bijdraagt aan het onderzoek.

Als dat rad van verwachting zo draait als ik hier schets, dan gaat het prima. De belastingbetaler betaalt zijn belasting, de wetenschapper schrijft daarmee nuttige rapporten en de politiek neemt verstandige besluiten, waar de burger dan weer tevreden over is. Iedereen is blij.

Maar in de praktijk gaat dat niet op, want daar zien we een rad van teleurstelling.

Ten eerste: de burger ziet dat de politiek er een zooitje van maakt, nutteloze beslissingen neemt of zelfs helemaal niks besluit, en constateert plucheplakken en zakkenvullerij.

Ten tweede: de politiek constateert dat wetenschappers ook niet alles weten, en trekt de conclusie dat ze wel met minder geld toekunnen want het levert toch niets fatsoenlijks op om besluiten op te funderen.

Ten derde: de wetenschap gaat door de zoveelste bezuinigingsronde, selectieve krimp-en-groei-operatie of valideringstraject (of hoe de afknijperij ook eufemistisch wordt genoemd), en voelt zich niet gewaardeerd en niet begrepen. Iedereen zit te mokken.

De burger snapt er niets meer van en wil als het er op aankomt gewoon minder belasting betalen en verder geen gezeik. De politieke machten willen gewoon doorgaan met het uitoefenen van macht, en de wetenschappers vragen zich af of ze zich wel moeten lenen tot het rechtvaardigen van beleid dat nergens toe leidt en/of waar niemand op zit te wachten. Dat rad van verwachtingen en teleurstellingen draait om een as van illusies, en het klimaatdebat illustreert dat prachtig. Veel mensen gaan uit van twee zekerheden die in werkelijkheid de consistentie van een zeepbel vertonen. De eerste schijnzekerheid is dat wetenschappers weten. De tweede is dat het klimaat in principe stabiel is. Het zijn illusies.

Om te beginnen is er de weet-illusie. Wetenschap is geïnstitutionaliseerde nieuwsgierigheid en twijfel. Bas Haring schreef ooit dat het beter zou zijn om het woord ‘wetenschap’ te vervangen door ‘vragenschap’, omdat dat veel beter aangeeft waar het om draait. Het draait om vragen: draait de zon om de aarde of de aarde om de zon? Is de aarde plat? Wanneer is hij ontstaan? Liggen de continenten altijd op dezelfde plaats? Zijn diersoorten wel of niet onveranderlijk? Hoeveel ijstijden hebben we ooit gehad? Veel vragen, en ieder antwoord roept weer nieuwe vragen op. Wat de buitenwereld daarvan ziet zijn dikke boeken, duizenden tijdschriftartikelen en blije of trotse wetenschapers die in de krant of op de tv hun ontdekkingen toelichten. Daardoor ontstaat snel de indruk dat wetenschappers veel weten (en dat klopt ook), maar niet dat ze ook heel veel nog niet weten, en dat klopt evenzeer. En eigenlijk is dat laatste het belangrijkste want dat houdt de wetenschap gaande.

Dan is er de klimaat-illusie. Zeker over complexe systemen weten we vaak frustrerend weinig. Het leven in de diepzee, bijvoorbeeld, is voor ons nog bijna net zo onbekend als Amerika dat ooit was voor Columbus. Een ander voorbeeld is het functioneren van, zoals het wel wordt genoemd, het Systeem Aarde.

Alle wisselwerkingen tussen de aardkern, de aardkorst, de biosfeer, de atmosfeer en het zonnestelsel vormen een ingewikkeld systeem waarvan pas flarden tot ons zijn doorgedrongen. De geschiedenis leert ons dat het klimaat fluctueert als een gek. De temperatuur en de zeespiegel jojoën op en neer als een rubberbal aan een elastiekje. Global warming is van alle tijden.

En wat wil de politiek? Het liefst wil men dat precies kan worden voorspeld wat er over tien, honderd, of duizend jaar staat te gebeuren. De politiek en de burger willen zekerheid, en juist dat kan de wetenschap niet bieden. Per definitie niet. Laat dat dan ook maar gezegd worden, want anders blijven we klemzitten in dat ronddollende rad van verwachting en teleurstelling.

Het KennisCafé, iedere derde maandag van de maand in De Balie in Amsterdam, is een initiatief van De Volkskrant, NEMO, De Balie en de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen

null Beeld null
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden