Interview

Kees van Kooten: 'Het maakt wél uit of je 'als' of 'dan' zegt'

Taalvirtuoos en -hoeder Kees van Kooten schreef de 24ste editie van het Groot Dictee. Voor het eerst wordt er niet alleen op spelfouten getoetst, maar ook op grammaticale.

Beeld anp

Hij heeft het overleefd, dus het kon er nog bij: in hetzelfde jaar dat Kees van Kooten door Nederland en België toerde als schrijver van De verrekijker, het Boekenweekgeschenk 2013, werd hij gevraagd om Het Groot Dictee der Nederlandse Taal op te stellen. Ja hoor, zegt Van Kooten (72), gezeten in de nis van de Amsterdamse bodega Keijzer, de Boekenweek in maart is hem goed bevallen. 'Hartelijke mensen, goeie lezers, enthousiaste rijen. Alleen anderhalve week nauwelijks gegeten. Het was twee keer per dag signeren, 's ochtends in Brielle en 's middags in Wildervank en daarna 's avonds optreden in Enschede. Maar met dank aan mijn chauffeur was het vol te houden.'

Kort daarna werd het mei. Toen kwam het Dicteeverzoek. 'Meteen begon ik alles uit te knippen wat ik tegenkwam. Zo werk ik altijd, met schriftjes en mapjes. Knippen en plakken is in mijn geval nog wat die woorden betekenen.'

Net zo kreeg hij ideeën voor zijn columns, van de Treitertrends uit 1969 tot en met de bundel Tijdloos ouderwets uit 2009. En zo maakte hij tussen 1972 en 1986 de Bescheurkalender en satirische tv-programma's tot 1998, alles samen met Wim de Bie, die hij al kent sinds ze op het Dalton Lyceum in Den Haag zaten.

'Ik herinner jou'
Ten bewijze van zijn knipdrift legt Van Kooten het nieuwste schriftje op tafel, met daarin de krantenkoppen die hem in het laatste half jaar troffen; uitspraken waar zijn oog aan bleef hangen, met een pennetje of potloodje fijntjes onderstreept en van verbaasde pijltjes voorzien. Taalontsporingen in de meeste gevallen, zo te zien. Hij knikt. 'Gekke dingen vaak. Die je nog gaat overnemen óók als je niet uitkijkt, want het gonst maar om je heen. Ooit breekt de dag aan, ben ik bang, dat ik mezelf hoor zeggen: 'Ik herinner jou.' Die zie en hoor je steeds vaker - het niet wederkerend gebruikte 'zich herinneren'. Laatst nog in de Volkskrant, naar aanleiding van het overlijden van lichtontwerper Reinier Tweebeeke, in de rouwadvertentie van Joop van den Ende: 'We zullen je blijven herinneren om het prachtige licht.' Ik wil de dag vóór blijven dat ik de fout in zo'n zin niet meer zie.

 
O ja: 'Televizier-Ring naar Baantjer, die overigens terecht met de eer strijkte.' Baantjer met een strijkbout
Kees van Kooten
Presentator Herman van der Zandt (tweede van links) na afloop van het Groot Dictee der Nederlandse Taal in de Eerste Kamer vorig jaar. Van der Zandt scoorde met 17 fouten het best onder de prominenten. Beeld anp
 
Dus ik wandel hand in hand met Barbara, 45 jaar getrouwd, allebei heteroseksueel, en uit een steegje komen vier homo's en die slaan ons dan in elkaar. Dát betekent dat woord: homogeweld
Kees van Kooten

'Zoals je weet, is dit voorjaar de eigenzinnige taalkundige P.C. Paardekooper overleden. Hij pleitte er zijn leven lang voor woorden maar fonetisch op te schrijven. Zoals je ze uitspreekt. En over 'als' en 'dan' zei hij eenvoudig: dat is geen kwestie, je kunt gewoon 'beter als' zeggen.

'Maar nu moet jij eens kijken, deze krantenkop, die bewijst zijn ongelijk. Een herdenkingsartikel over Paardekooper. Dat stuk heet: 'Paardekooper schreef liever sjem als jam.' Hier staat dus: Paardekooper schreef liever sjem op de wijze van jam. Dat is precies het omgekeerde van wat Paardekooper liever schreef! Die kop had moeten luiden: 'Paardekooper schreef liever sjem dan jam.' Hiermee is meteen bewezen dat iedereen die beweert dat het niet uitmaakt of je 'als' of 'dan' zegt, ongelijk heeft. Het maakt wél uit. Confucius heeft het al gezegd, vijfhonderd jaar voor Christus: het begint allemaal met de taal. Als wat we zeggen niet hetzelfde is als wat we bedoelen, dan creëren we geen redelijke zaken. Dan krijg je verwarring.

Verkeersdrempel in een zin
'Ondanks dat. Ken je die? Lelijke taal.' Van Kooten kijkt naar buiten, naar een kraam op het Museumplein. 'Ondanks dat wij in Keijzer zaten, konden we toch de poffertjeskraam zien.' Waarom niet gewoon: hoewel? Ondanks dat, ik vind het een verkeersdrempel in een zin. Je stokt bij het lezen.

'En: 'Hij vroeg zich af of dat het mogelijk was.' Dat dát, weet je wel, dat sluipt overal in. Het is niet mooi, het is niet ritmisch, het houdt op. En dan die nieuwvormingen, ook fantastisch. Moet je deze kop zien: 'Na een niet al te sprankelijk duel.' Sprankelijk, dat is wel weer leuk.

Kees van Kooten tijdens Vers voor de Pers. Beeld anp
 
De EO wil dat het programma Dit is de Dag op Radio 1 een nog newsier uitstraling krijgt, met Tijs van den Brink. Dus newsier, met Tijs van den Brink. Kun jij het je voorstellen? Die man met dat geverfde haar?
Kees van Kooten

'Anti-homogeweld, dat verandert ook, merk je dat? In de koppen zie ik steeds minder anti-homogeweld. Het heet nu ineens: homogeweld. Maar dat is fout! Want kijk, stormschade is schade die de storm aanricht. Dus ik wandel hand in hand met Barbara, 45 jaar getrouwd, allebei heteroseksueel, en uit een steegje komen vier homo's en die slaan ons dan in elkaar. Dát betekent dat woord: homogeweld. Terwijl er geweld tégen homo's mee wordt bedoeld.

'Deze kop: 'Van slavernij verdacht echtpaar op borgtocht vrij.' Die mensen zíjn al slaven, en dan moeten ze ook nog geld betalen. Want dat staat er: van slavernij verdacht, zijn ze. Terwijl er wordt bedoeld: van slavenhóúderij verdacht echtpaar.

Onnodige Engels
'Ongelofelijk is het, als je er op gaat letten. Deze dan: 'Radio 1 krijgt een nog newsier uitstraling.' Dat onnodige Engels. De EO wil dat het programma Dit is de Dag op Radio 1 een nog newsier uitstraling krijgt, met Tijs van den Brink. Dus newsier, met Tijs van den Brink. Kun jij het je voorstellen? Die man met dat geverfde haar?

'Staat gewoon in de krant: 'Tot vervelends toe.' Prachtige fout, vind je niet? Gruwelijk is deze: 'De Romijnse oudheid', in een kop uit, nee je hebt geluk, niet uit jouw krant.


Tiende schrijver


Dat een bekend schrijver de auteur is van het Groot Dictee is anno 2013 vanzelfsprekend. Toch is Kees van Kooten pas de tiende, terwijl het Groot Dictee al toe is aan zijn 24ste editie. De rij werd in 2004 geopend door Jan Mulder en Remco Campert, destijds columnistenduo CaMu in de Volkskrant. Daarna volgden Herman Koch en Martin Bril, eveneens columnisten van deze krant. Voor 2004 waren de auteurs redacteuren van de krant (Kees Fens, Han van Gessel en Bas van Kleef). Met Jan Wolkers werd pas in 2007 de band met de krant verbroken. De organisatie wilde het Dictee met de keuze voor vooraanstaande schrijvers een nieuwe impuls geven. Opvallend genoeg figureert slechts één vrouw tussen de auteurs: de Belgische Kristien Hemmerechts (2008).

'O ja: 'Televizier-Ring naar Baantjer, die overigens terecht met de eer strijkte.' Baantjer met een strijkbout.

'Bram Moszkowicz noemt zich tegenwoordig crimedeskundige. En je leest ook vaak over een awardwinnende film. Waarom sluipt dat Engels er dan voor de helft in? Doe het dan helemáál in het Engels. Of niet. Crimedeskundige is gewoon misdaaddeskundige, en awardwinnend is prijswinnend.

'Onze minister-president in een citaat: 'Ik complimenteerde Bill Gates dat hij een enorme inspiratie is.' Letterlijk zo gezegd, door onze Mark Rutte. Ik ben benieuwd of hij mee schrijft vanavond.

Veel interesse voor taal
'Wat ik daarentegen hoopgevend vind, is dat zo veel mensen zich interesseren voor taal: de vele deelnemers aan zo'n Dictee, de populariteit van de boekjes van Paulien Cornelisse, Wim Daniëls, Ronald Snijders. Dit jaar was ik op een congres van Onze Taal over etymologie, een hele dag in het Chassé Theater in Breda. Vanaf kwart over acht 's ochtends tot zeven uur 's avonds, en dat theater zit met tweeduizend man helemaal vol. Met serieuze mensen, uit het hele land.

Fidan Ekiz (linksvoor), Jan van Halst (rechtsvoor), Kato Callebaut (linksmidden) en Riadh Bahri (rechtsmidden) tijdens het Groot Dictee der Nederlandse Taal. Beeld anp

'Nee, zelf heb ik thuis op de bank nooit meegedaan met het Nationaal Dictee. Het programma had mij iets te veel een schoolreisjessfeer. Maar het was de moeite waard het een keer te schrijven. Ik heb een sluitend verhaaltje geschreven, dat gaat over het belang van juist geschreven taal. Is veel belangrijker dan we vaak denken.

'Naar mijn idee hadden we vroeger op school elke week een dictee. Vond ik wel leuk, hoor. Er hing dan een mooie concentratie in de klas: iedereen stil, het ging lekker langzaam, het werd nog een keer herhaald, je werd je puur van je handschrift bewust en van de woorden die je schreef. Kijken of ik zoiets ook kan bewerkstelligen, daar in Den Haag, het fijne gevoel van een dictee met de hand schrijven.

'En ik weet ook al wat ik na afloop ga doen. Wim is niet zo lang geleden weer in onze oude stad gaan wonen. Ik heb afgesproken even bij hem langs te gaan. Eenmaal weer thuis in Amsterdam kan ik dit schrift op een plankje zetten. Vanaf morgen ga ik zelf weer eens proberen iets foutloos te schrijven.'

Het Groot Dictee der Nederlandse Taal wordt vanavond om 21.30 uitgezonden op Nederland 1

Cabaretier Thomas van Luyn en actrice Caroline De Bruyn kijken hun dictees na. Beeld anp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.