Kazachen slimmer door jodiumzout

Lange tijd was het IQ in Kazachstan te laag. Oorzaak: hersenafwijkingen wegens tekort aan jodiumzout. Niet Borat, maar Karpov hielp....

The New York Times

ASTANA Toen Valentina Sivrjoekova hoorde hoe een leerling een ander voor ‘gek’ uitmaakte, besefte ze dat haar publieke waarschuwingen hun doel hadden bereikt. ‘Heb je een tekort aan jodium of zo?’, schreeuwde de schooljongen.

Sivrjoekova, president van de confederatie van Kazachse liefdadigheidsinstellingen, was verheugd. Haar jarenlange werk om de bevolking ervan te doordringen dat jodiumzout hersenbeschadigingen bij pasgeborenen voorkomt, was niet voor niets geweest.

Op termijn had de campagne Kazachstans nationale IQ veilig gesteld. Kazachstan is een voorbeeld geworden van hoe een groot ontwikkelingsland opmerkelijke successen kan boeken op het terrein van de volksgezondheid.

In 1999 gebruikte slechts 29 procent van de huishoudens jodiumzout. Dat is nu 94 procent. Verwacht wordt dat de Verenigde Naties Kazachstan dit jaar vrij zullen verklaren van door jodiumtekort veroorzaakte afwijkingen. Het was niet makkelijk om dit voor elkaar te krijgen. De bevolking was wantrouwig ondanks het feit dat het toevoegen van jodium aan zout een van de eenvoudigste en goedkoopste gezondheidsmaatregelen is. Voor een ton zout, is slechts 57 gram potassium iodate nodig. Kosten: nog net geen euro.

Wereldwijd krijgen twee miljard mensen, eenderde van de bevolking van de aarde, veel te weinig jodium. Onder hen honderden miljoenen inwoners van India en China. Zelfs een matig jodiumtekort bij zwangere vrouwen en zuigelingen vermindert de intelligentie met tien tot vijftien IQ-punten.

Een wereldwijde campagne sinds 1990, gesteund door Unicef, de WHO, de Wereldbank en ook Nederland, om het probleem van jodiumtekort te bestrijden, heeft de afgelopen jaren tot resultaten geleid. Gebruikte in 1990 een kwart van de huishoudens jodiumzout, nu is dit 66 procent. De aandacht voor het probleem van donoren neemt de laatste jaren echter af.

Kazachstan en de andere Centraal-Aziatische republieken van de voormalige Sovjet-Unie behoorden in de jaren negentig, toen de wereldcampagne in volle gang was om het jodiumtekort tegen 2000 op te heffen, tot de belangrijkste probleemlanden. Slechts 28 procent van de huishoudens in de regio gebruikte toen jodiumzout.

Toen het land deel uitmaakte van de Sovjet-Unie, was het overigens niet veel beter. Kazachse kinderen waren onvolgroeid vergeleken met Russische kinderen van hun eigen leeftijd’, aldus Toregeldy Sjarmanov, minister van Gezondheid van 1971 tot 1982. ‘Maar in Moskou hadden ze er geen belangstelling voor. Het was een schandaal.’ Uit een Unicef-studie onder vijfduizend huishoudens bleek dat 10 procent van de kinderen onvolgroeid was.

In buurland Turkmenistan loste president Saparmoerat Niyazov het probleem in 1996 op door gewoon zout illegaal te verklaren. Winkeliers kregen de opdracht om iedere burger vijf kilo jodiumzout te verstrekken, op kosten van de staat.

In Kazachstan werd dat voorbeeld niet gevolgd door president Noersoeltan Nazarbajev. Sivrjoekova: ‘De dagen zijn voorbij dat hij per decreet regeerde. Bedrijven zijn nu geprivatiseerd. Ze volgen de bevelen van de president niet.’

Toen het parlement in 2002 een voorstel voor het verplicht gebruik van jodiumzout besprak, kwam er een sterke lobby op gang tegen de maatregel. ’s Lands grootste zoutonderneming was er aanvankelijk niet zo happig op vanwege de hoge kosten. Cardiologen waren bang dat mensen meer zout zouden gaan gebruiken. Sjarmanov, het ministerie van Gezondheid, Sivrjoekova en anderen bedachten een marketingcampagne, betaald door Unicef, om het publiek voor hun zaak te winnen.

Overal werd een stripverhaal verspreid met als held Jodium Man. Voedsel met jodiumzout kreeg een speciaal logo. Zelfs voormalig schaakkampioen Anatoli Karpov werd ingezet. ‘Eet jodiumzout en je wordt later, net als ik, een grootmeester’, sprak hij de jeugd toe in een tv-spotje.

Eind 2003 ging het parlement eindelijk akkoord met het verplicht gebruik van jodiumzout. Uit onderzoeken blijkt dat de consumenten nu veel meer bewust zijn van het probleem en ook het speciale logo is een groot succes. En het zout werkt. In 1999 bleek uit een studie dat 60 procent van de vruchtbare vrouwen te weinig jodium had. ‘We hebben net een nieuw onderzoek gedaan’, zegt de arts Feroeza Ospanova. ‘Het is nu nul procent.’

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden