Nieuwssterrenkunde

Jupiter blijkt geen 79 manen te hebben, maar zo’n 600 − als het er niet meer zijn

Sommige mensen kunnen van één volle maan al niet slapen, maar rond de reuzenplaneet Jupiter cirkelen er naar schatting zo’n zeshonderd. Dat schrijven Canadese astronomen in een artikel dat geaccepteerd is voor publicatie in The Planetary Science Journal

Ontdekkingsfoto van een van de nieuwe kleine Jupitermaantjes.Beeld UBC/Edward Ashton

De honderden nieuwe Jupitermanen zijn voornamelijk kleine rotsblokken van minder dan een kilometer groot, dus ze zullen de nachtrust niet verstoren. Het is echter wel een indrukwekkend aantal – tot nu toe zijn er officieel ‘slechts’ 79 manen en maantjes bekend rond de planeet; de grootste vier werden in 1610 ontdekt door de Italiaanse astronoom Galileo Galilei. De onderzoekers presenteren hun nieuwe bevindingen later deze maand op een virtueel congres van planeetonderzoekers.

Onderzoek aan de manenstelsels van de reuzenplaneten kan meer licht werpen op hun ontstaansgeschiedenis. De kleine maantjes zijn zo goed als zeker grote rotsblokken die ooit in een baan om de zon draaiden (planetoïden genoemd) en die lang geleden op de een of andere manier door het zwaartekrachtveld van de planeet zijn ‘ingevangen’.

Nauwelijks licht

Minimaantjes bij een verre planeet geven nauwelijks licht. Brett Gladman en zijn voormalige promovendus Edward Ashton van de Universiteit van British Columbia in Vancouver ontdekten de kleine hemellichamen dankzij een ingenieuze ‘shift and stack’-techniek die al een aantal jaren wordt toegepast.

Normaal gesproken kun je een zwak lichtpuntje in beeld brengen door een foto lang te belichten. Bij planeetmaantjes werkt dat niet, want die bewegen tijdens de belichting. De camera mee laten bewegen is geen optie, want als je een maantje nog niet hebt ontdekt, weet je van tevoren niet hoe snel en in welke richting het precies beweegt.

In plaats daarvan maken sterrenkundigen een groot aantal relatief kort belichte digitale foto’s. Voor elke mogelijke combinatie van bewegingsrichting en -snelheid worden die opnamen vervolgens ‘verschoven’ bij elkaar opgeteld. Zo kom je uiteindelijk alle zwakke, bewegende lichtstipjes op het spoor.

Verdachte objecten

Op foto’s die in 2010 al zijn gemaakt met een grote telescoop op Hawaii vonden Gladman en Ashton op die manier 52 verdachte objecten. 7 daarvan bleken eerder ontdekte Jupitermaantjes te zijn. De andere 45 draaien volgens de astronomen ook zo goed als zeker in wijde ellipsbanen rond de planeet. De kleinste zijn naar schatting een paar honderd meter in diameter.

De Hawaïaanse telescoop bovenop Mauna Kea waarvan foto’s verdachte objecten rond Jupiter bevatten. Beeld Imageselect

Omdat lang niet het hele gebied rond Jupiter op deze manier is vastgelegd, komt er vervolgens wat statistiek bij kijken om het totale aantal Jupitermaantjes te bepalen. De Canadese astronomen komen uit op een stuk of zeshonderd, maar dat aantal is vrij onzeker – het zouden er ook best meer dan duizend kunnen zijn.

Volgens Scott Sheppard van het Carnegie-instituut in Washington komt de nieuwe schatting goed overeen met eerdere resultaten. Sheppard is Gladmans grootste concurrent als het gaat om de jacht op maantjes bij reuzenplaneten; vorig jaar ontdekte zijn team er nog twintig bij Saturnus.

Geen ontdekkingen

‘In 2003 voorspelden wij al dat Jupiter een stuk of honderd maantjes moet hebben met afmetingen van meer dan 1 kilometer’, aldus Sheppard, ‘en vermoedelijk nog veel meer kleinere.’ Hij wijst er wel op dat Gladman en Ashton nog geen echte ontdekkingen kunnen claimen. ‘Pas als je ze maanden of jaren volgt met een grote telescoop, kun je hun omloopbanen nauwkeurig vaststellen’, zegt hij. ‘De vraag is echter of dat veel wetenschappelijke waarde heeft.’

Wordt het niet eens tijd dat sterrenkundigen zich gaan buigen over de definitie van een maan? Of telt een rotsblokje van pakweg 10 meter straks ook mee? Sheppard vindt het niet zo’n interessante vraag. ‘De Internationale Astronomische Unie heeft in elk geval besloten dat maantjes die kleiner zijn dan een kilometer geen officiële naam krijgen.’

Lees verder

Nieuwe missie naar verre planeten Uranus en Neptunus? Direct beslissen!
Tijdens een wereldwijde pandemie denken we allicht niet aan het bezoeken van een verre planeet rond 2030. Toch dient zich juist nú een unieke kans aan voor een nieuwe missie naar Uranus en Neptunus, de twee buitenste planeten van het zonnestelsel. 

Een sterrenkundige rekende uit wanneer Vermeer het licht zag, maar kan dat wel?
Wanneer zag Vermeer die ene streep zonlicht op de Nieuwe Kerk die hij vastlegde in zijn Gezicht op Delft? Een Amerikaanse sterrenkundige rekende het uit. Maar kan astronomie de kunstgeschiedenis helpen?

Wat we nog hopen te ontdekken over de zon (en wat we al weten)
Twee onbemande ruimteschepen zijn op weg naar de zon en een fonkelnieuwe telescoop brengt haar vanaf de aarde in kaart. Wat hopen die megaprojecten te ontdekken?

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden