InterviewLuzia Heu

‘Juist in collectivistische culturen meer eenzaamheid’

Het wordt vaak gedacht dat de individualisering van onze westerse maatschappij gepaard gaat met een toename in eenzaamheid. Luzia Heu, promovenda aan Rijksuniversiteit Groningen, ontdekte dat dit niet per se overeenkwam met de wetenschappelijke data. Eenzaamheid is namelijk groter in collectivistische culturen.

Een familie neemt een selfie tijdens het Magh mela-festival in India. Beeld AP
Een familie neemt een selfie tijdens het Magh mela-festival in India.Beeld AP

‘Eenzaamheid is een verborgen epidemie,’ sprak toenmalig premier van het Verenigd Koninkrijk Theresa May in 2018. Dit inzicht leidde haar ertoe om een minister voor eenzaamheid aan te stellen.

Individualistische culturen zouden voor eenzaamheid zorgen: er is geen gemeenschap meer, we zeggen geen gedag op straat, we weten niet eens wie er naast ons woont. Het is de prijs die we betalen voor al die vrijheid, klinkt het regelmatig.

Maar volgens Heu is dit beeld van eenzaamheid in het Westen te simplistisch. Ze ging op zoek naar een verklaring.

Hoe ontstaat het beeld dat onze individualistische cultuur de eenzaamste is?

Heu: ‘De media focussen zich relatief vaak op sociaal isolement en alleen-zijn. Vaak, als je kijkt naar blogposts bijvoorbeeld, zie je dat mensen eenzaamheid en alleen-zijn door elkaar halen. Laatst las ik een nieuwsbericht over het eenzaamheidsprobleem. Nergens in het artikel vond ik getallen over eenzaamheid. Er werd alleen gerapporteerd hoe vaak mensen met elkaar praten, hoeveel tijd ze alleen doorbrengen en of ze single zijn. Dat zegt niet per se wat over eenzaamheid. Eenzaamheid is een gevoel.’

Kunnen we wel goed vergelijken hoe eenzaam mensen zich voelen in de ene cultuur ten opzichte van de andere?

‘Om erachter te komen of de betekenis van het woord ‘eenzaam’ hetzelfde is in verschillende culturen, heb ik mensen geïnterviewd in verschillende landen, met uiteenlopende culturen.

‘Ik vroeg ze om eenzaamheid uit te leggen aan een denkbeeldig persoon die zich nooit eenzaam heeft gevoeld. De beschrijvingen waren allemaal vergelijkbaar. De deelnemers vertelden dat ze zich voelen alsof ze nergens deel van uitmaken of dat ze niet begrepen worden. Sommige van hen omschreven dat het voelt alsof er zich een glazen wand tussen hen en de wereld bevindt.

‘Het was mooi om te zien dat mensen vanuit de hele wereld op ongeveer dezelfde manier lijken te werken, ook al leven ze in zulke verschillende omstandigheden.’

Hoe kwam u erachter dat het huidige beeld van eenzaamheid niet klopt?

‘Er is onderzoek gedaan naar eenzaamheid in verschillende landen. Daarin stellen onderzoekers vragen als: hoe vaak voel je je eenzaam? En: hoe eenzaam voelde je je?

‘Anderen stellen indirecte vragen, over gevoelens die verbonden zijn aan eenzaamheid, zoals: hoe vaak heb je je de afgelopen twee weken afgesloten gevoeld? Dit soort onderzoek wees uit dat collectivistische culturen gemiddeld eenzamer zijn. Dat vond ik intrigerend.’

Luzia Heu ontdekte bij haar promotie-onderzoek dat eenzaamheid niet relatief vaker voorkomt in individualistische culturen. Beeld Luzia Heu
Luzia Heu ontdekte bij haar promotie-onderzoek dat eenzaamheid niet relatief vaker voorkomt in individualistische culturen.Beeld Luzia Heu

Hoe komt het dat collectivistische culturen eenzamer zijn?

‘Collectivistische culturen hebben over het algemeen strengere regels voor sociale relaties. Omdat die regels zo streng zijn, is het moeilijker om ze na te leven. Daardoor zal men eerder afwijken van de sociale norm, en zich vaker ‘anders’ of ‘minder tevreden’ voelen. Die gevoelens zijn typisch voor eenzaamheid.

‘Bovendien zijn de consequenties voor afwijking van de sociale norm vaak groter in collectivistische culturen: anderen distantiëren zich van je of, erger, sluiten je buiten.’

Heeft u daar een voorbeeld van?

‘Een Indiase vrouw die ik voor mijn onderzoek sprak voelde zich niet gesteund door haar man. Ze botste met zijn familie, waarbij ze was ingetrokken. Aangezien ze de keuze niet had om van hem te scheiden, was ze gevangen in een situatie waar ze zich in de steek gelaten en anders voelde. Dit leidde tot ernstige eenzaamheid. In een individualistische maatschappij had ze dit kunnen oplossen door hem en zijn familie te verlaten.’

Om te duidelijk te maken dat niemand alleen is in hun eenzaamheid, om stigmatisering tegen te gaan en om mensen te inspireren om naar nieuwe oplossingen te zoeken, werken Heu en haar collega’s op dit moment aan een filmproject. In de online documentaireserie Loneliness across cultures doen 42 mensen hun verhaal over de situaties waarin ze zich eenzaam voelden. Dit voorjaar komt hij uit.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden