Beschouwing

'Je ziet er goed uit vandaag'

Rachel van de Pol verrichtte een jaar lang dagelijks een goede daad en merkte hoe heilzaam dat voor haar uitpakte. Niet gek, denkt de wetenschap: er zijn steeds meer aanwijzingen dat je van altruïsme gezonder, stressbestendiger en gelukkiger wordt. Hoe werkt dat?

Rachel van de Pol verrichtte een jaar lang dagelijks een goede daad en merkte hoe heilzaam dat voor haar uitpakte. Beeld Jolijn Snijders

Toen de buurvrouw op een dag niet thuis was, sloop Rachel van de Pol naar buiten. Ze nam een emmer met water mee en een zeem, keek vluchtig om zich heen en begon het raam van het rijtjeshuis in Utrecht te boenen. 'Het voelde gek, bijna alsof ik iets crimineels deed.' Daarnaast had ze niet veel ervaring met ramen zemen. 'Ik hoopte dat ik het goed deed, dat de buurvrouw zou merken dat haar raam extra schoon was.'

Achter het stiekeme schoonmaakkarweitje zat een grotere gedachte. Van de Pol daagde zichzelf op haar blog ikreddewereld.nl uit om een jaar lang elke dag een goede daad te verrichten. Daarbij probeerde ze zo origineel mogelijk te zijn. Ze veegde natgeregende fietsen bij het station droog, droeg boodschappentassen van ouderen, wiedde onkruid in stadsplantsoenen en bood mensen die de bus misten een lift aan met haar fiets.

Mogelijk hielp Van de Pol niet alleen anderen met haar experiment. Steeds meer wetenschappelijke studies suggereren dat je van onbaatzuchtige goede daden ook zelf profiteert. Je zou er gezonder, stressbestendiger en gelukkiger van worden. Sommige wetenschappers sluiten zelfs niet uit dat een goededaden-kuur in de toekomst preventief zal worden voorgeschreven door psychologen of artsen. Het maakt Van de Pol tot een interessante proefpersoon voor de wetenschap, ook al begon ze haar experiment niet uit eigenbelang. Kan een dagelijks portie altruïsme echt fungeren als een wondermiddel voor lichaam en geest? En hoe werkt dat dan precies?

'Ik ga haar blog zeker lezen, desnoods met Google Translate', zegt psychiater Emily Ansell van de Universiteit van Yale. Ze publiceerde in december een grote studie naar de effecten van altruïsme op stress. De conclusie: mensen die een helpende hand uitsteken naar vreemden, zijn minder gevoelig voor de overvolle mailbox op hun werk, strakke deadlines, jengelende kinderen, conflicten met hun partner, of andere zaken die spanningen opleveren.

Ansell liet 77 proefpersonen tussen de 18 en 44 jaar twee weken lang een dagboek bijhouden waarin ze hun humeur beschreven, maar ook hun stressvolle activiteiten en eventuele goede daden die ze verrichtten voor vreemden. 'Zoals de deur openhouden voor iemand of iemand de weg wijzen op straat.'

Beeld Jolijn Snijders

Meer goede daden als we in een goed humeur zijn

Wat bleek? Op dagen dat de proefpersonen toevallig dit soort hulpvaardig gedrag vertoonden, was hun stemming beter, ongeacht de hoeveelheid dagelijkse stress waarmee ze te maken hadden. 'Het suggereert dat het ons weerbaarder maakt tegen drukte en spanningen', zegt Ansell. 'Al zou het natuurlijk ook kunnen dat we gewoon meer goede daden doen als we in een bijzonder goed humeur zijn.' Voor Ansell zijn de resultaten aanleiding om meer onderzoek te doen, bijvoorbeeld naar mensen die bewust bezig zijn met het uitvoeren van goede daden. 'Is het effect er dan nog steeds?'

Van de Pol nipt van haar koffie in de Starbucks en glimlacht. Ze herinnert zich dat ze de eerste maanden in de wolken was met haar experiment. 'Ik voelde me geweldig.' Ze kwam op het idee voor haar blog nadat ze vegetarisch was gaan eten als stil protest tegen de vleesindustrie. Sommige vrienden volgden haar voorbeeld en schrapten vlees uit hun maaltijden. 'Dat vond ik interessant. Ik dacht: als ik met zo'n kleine beslissing mensen positief kan beïnvloeden, kan ik dan niet elke dag een kleine goede daad doen waarmee ik anderen inspireer?'

Ze ging op 1 januari bij de buren langs met zelfgemaakte koekjes, begon een blog en kreeg volop positieve reacties. Al snel begon ze ook wildvreemden te verrassen met goede daden. Ze zette fietsen overeind op het station, nodigde een straatkrantverkoper uit voor het eten en deelde cadeautjes uit op Utrecht Centraal. Soms observeerde ze stiekem de reacties. Toen ze een cadeautje (een koptelefoon) met een begeleidend briefje voor voorbijgangers verstopte in een kaartjesautomaat van de NS, bleef ze om een hoekje toekijken. Een wat ongeïnteresseerd kijkende man vond het pakje. 'Hij zag er heel stoer uit, niet als iemand die op een goede daad zat te wachten. Hij had bovendien al een koptelefoon op.' Maar al snel veranderde zijn houding. 'Ik zag hem heel hard lachen en om zich heen kijken. Daarna legde hij het cadeautje heel voorzichtig in een andere automaat. Dat vond ik geweldig.'

Haar goede daden drukten de dagelijkse sleur naar de achtergrond. 's Ochtends dacht ze niet alleen meer aan werk en hoe ze daar zo snel mogelijk moest komen, maar was ze met haar volle aandacht bij haar omgeving. 'Dat sleurgevoel, 'is dit het nou?' dat iedereen weleens heeft, verdween.' Ze was positiever, meer gericht op andere mensen. 'Ik dacht: misschien blijf ik hier wel mee doorgaan na mijn experiment.'

Één grote goednieuwsshow

De meeste studies naar de effecten van goede daden zijn één grote goednieuwsshow. Onderzoekers van Amerikaanse universiteiten volgden in de afgelopen jaren duizenden mensen die zich uit eigen beweging inzetten voor anderen of de maatschappij. Met stethoscopen en vragenlijsten onderzochten ze scholieren die na schooltijd vuilnis ophaalden, ouderen die vrijwilligerswerk deden en zelfs kleuters die samen met hun ouders net gewonnen prijzen bij een spel doneerden aan zieke leeftijdgenootjes.

De resultaten waren bijna letterlijk hartverwarmend. De hartslag van kleuters die prijzen weggaven was na hun goede daad lager dan die van deelnemertjes die alles zelf hielden. Tieners die vrijwilligerswerk deden, hadden betere cholesterolwaarden dan leeftijdgenoten die thuis zaten. De altruïstische ouderen leden minder vaak aan depressies dan de mensen in een controlegroep van senioren die niet zo maatschappelijk betrokken waren.

Een overzichtsstudie van onderzoekers aan Arizona State University suggereert zelfs dat ouderen die uit zichzelf besluiten om vrijwilligerswerk te gaan doen een gemiddeld 24 procent lagere sterftekans hebben dan leeftijdgenoten zonder altruïstische bezigheden.

'Heel interessant', zegt sociaal-psycholoog René Bekkers van de Vrije Universiteit Amsterdam. 'Als je mensen echt gezonder zou kunnen houden door ze een goededadenkuur voor te schrijven, zou dat een hoop medicijnen en dus zorgkosten schelen.'

Hij vraagt zich wel af hoe altruïsme precies kan leiden tot gezondheidsvoordelen. 'In theorie kan het natuurlijk komen door extra sociale contacten.' Weldoeners ontmoeten immers meer mensen en vergroten dus hun netwerk van kennissen op wie ze een beroep kunnen doen als ze zelf problemen hebben. 'Maar hoe dat op lichamelijk niveau precies werkt: waarom je er lagere cholesterol of een minder hoge hartslag van krijgt, dat is de grote vraag.'

Kleine rage

Van de Pol is niet de enige die een kick haalt uit goede daden. Gulle gevers in Groningen en Nijmegen maakten er in de afgelopen jaren een sport van om enveloppen met geld te verstoppen in hun woonplaatsen. Ook in Schotland, Engeland en Japan haalden weldoeners het nieuws met altruïstische projecten. Ze gedroegen zich nog wat uitbundiger dan Van de Pol. De Schot Armstrong Baillie begon zich in 2012 als giraffe te verkleden, terwijl hij op verschillende plekken in Schotland zwerfvuil ophaalde, koffie uitdeelde aan voorbijgangers en kooien in dierenasiels schoonmaakte. In 2013 verscheen in de metro van Tokio een man in Power Ranger-kostuum die elke dag bagage van oudere passagiers de trappen op en af droeg. Door de media werd hij ontmaskerd als Tadehiro Kanemasu, een 27-jarige groenteverkoper. In Birmingham deelde een anonieme als Spiderman verklede weldoener begin vorig jaar wekelijks eten uit aan daklozen. Altruïsme lijkt dus een kleine rage.

Volgens sommige hersenwetenschappers gaat het brein van weldoeners automatisch in een soort genotstand, ook wel helper's high genoemd. Dat zou blijken uit een laboratoriumexperiment aan de Universiteit van Buffalo waarbij proefpersonen werd gevraagd anoniem geld te doneren, terwijl ze in hersenscanners lagen. Op het moment dat ze toezegden, werd een diepgelegen gebied actief, de subgenuale cortex. Dit hersendeel draait waarschijnlijk de kraan open voor de productie van oxytocine, een hormoon dat een geluksgevoel losmaakt en sociale interactie bevordert.

Hetzelfde hersenproces zet volgens psychiater Emily Ansell de aanmaak van het stresshormoon cortisol juist op een laag pitje. 'Cortisol verhoogt je hartslag en laat je zweten in stressvolle situaties.' Bij mensen die veel goede daden verrichten, lijkt de aanmaak van dat hormoon na een stressvolle gebeurtenis in een laboratorium bijzonder snel weer af te nemen. 'Misschien moeten wij als psychiaters niet meer proberen om mensen met een burn-out te helpen, maar moeten we deze patiënten juist gaan vragen om anderen te helpen.'

Maar toen Rachel van de Pol halverwege 2014 met een petitie tegen een massa-executie in Egypte langs de deuren ging, voelde ze zich voor het eerst wat minder prettig bij haar goede daden. In haar hoofd was ze nog bezig met een bevriende straatkrantverkoper die in de problemen zat en bereidde ze een computercursus voor vluchtelingen voor. 'Hoe meer ik deed, hoe meer ik het gevoel had dat ik te weinig deed. Ik begon me daar een beetje ongelukkig door te voelen.'

Anne Zwartbol.

‘Maak de wereld kleurrijker met bloemen’

Anne Zwartbol (25) is initiatiefneemster van Bloemen Voor. Ook zij haalt een kick uit het doen van een goede daad. Bij ieder bloemetje dat ze voor zichzelf koopt, schaft ze een bosje aan voor een vreemde. Ze geeft inmiddels 2.5 jaar bloemen weg.

Waarom ben je Bloemen Voor ooit gestart?
‘Omdat ik van bloemen houd en de wereld een beetje liever, kleurrijker en socialer wil maken.’

Hoe wil je dit laatste bereiken?
‘Door contact met vreemden aan te gaan. Dit wordt veel te weinig gedaan, terwijl dit heel waardevol kan zijn. Zo ben ik direct na de aanslagen naar Parijs gegaan om daar bloemen weg te geven. Dat werd zo gewaardeerd.’

Wat brengt Bloemen Voor jou?
‘Ik krijg er energie van en word er gelukkig van. Dit heeft met name te maken met de open blik waarmee ik naar de wereld om me heen kijk. Zo liep ik een keer langs een kraakpand. Voorheen zou ik er voorbij zijn gelopen, maar nu klopte ik aan met een bloemetje onder m’n arm. Ik kom in aanraking met mensen die ik voorheen niet kende. Het levert nieuwe inzichten op.’

Hoe reageren mensen?
‘Dat verschilt. Sommigen reageren verbaasd, anderen blij en weer anderen zijn ontroerd.’

Ben je er na 2.5 jaar inmiddels niet klaar mee?
‘Nee, haha. Hoe langer ik er mee doorga, hoe positiever ik ben en hoe meer mensen er zich bij me aansluiten.’

Door: Jantien Kingma

Een dipje

Ook gesprekken met vrienden en kennissen liepen stroever. 'Mijn vrienden begrepen niet altijd waarom ik het steeds weer had over misstanden die ik tegenkwam bij mijn goede daden. En dat snap ik ook, ik ging er te veel in op.' Ze overwoog zelfs te stoppen. 'Ik zei tegen een vriendin: 250 goede daden is toch eigenlijk net zo mooi als 365?'

Een kort dipje? Of heeft altruïsme ook vervelende bijwe rkingen? De Japanse onderzoeker Takeo Fujiwara bestudeerde in 2009 de medische gegevens van honderden Amerikanen die eerder waren ondervraagd over de mate waarin ze geld gaven aan vreemden, zoals zwervers op straat. Deelnemers die destijds het vaakst geld doneerden, bleken in de jaren daarna relatief vaak zware depressies te hebben ontwikkeld.

'Niet helemaal onverklaarbaar', vindt René Bekkers. 'Als je je het leed om je heen sowieso al erg aantrekt, is het misschien wel helemaal niet slim om je heel actief bezig te houden met de problemen van anderen. Dan gaat dat nog meer op je drukken.'

De eerder genoemde Amerikaanse studies naar altruïstische kleuters, pubers en ouderen bewijzen volgens de Nederlandse onderzoeker nog zeker niet dat een goededadenkuur een wondermiddel is tegen allerlei kwaaltjes.

Want misschien was de goede gezondheid van de proefpersonen geen gevolg van het altruïsme, maar juist de oorzaak. 'De proefpersonen meldden zich uit eigen beweging aan voor vrijwilligerswerk. Het zou goed kunnen dat ze bij voorbaat al fitter waren dan de mensen uit de controlegroep en door hun goede gezondheid tijd en zin hadden om anderen te helpen.' Kortom: misschien word je helemaal niet gezonder van goede daden, maar leidt een goede lichamelijke conditie ertoe dat je eerder vrijwilligerswerk gaat doen.

'Als je echt wilt weten of altruïsme als medicijn kan werken, zou je mensen met wie het niet goed gaat, moeten opdragen anderen te gaan helpen, ook al hebben ze daar eigenlijk geen zin in.' Altruïsme op recept dus. 'Alleen als die proefpersonen dan gelukkiger en fitter worden, ben ik overtuigd.'

Waarom doe ik dit eigenlijk?

Bij Van de Pol werkte de geforceerde aanpak niet. Ze besloot de intensiteit van haar goede daden wat te temperen. Soms schreef ze alleen een inspirerende tekst op haar raam of op besneeuwde auto's, zoals 'piekeren is de verkeerde kant op denken'. Andere mensen benaderen op straat deed ze wat minder. Ook door de reacties die ze soms keeg. Ze herinnert zich bijvoorbeeld een goede daad die ze op verzoek van 3FM-DJ Sander Hogendoorn deed. Met haar fiets bood ze mensen die bij een bushalte stonden te wachten een lift aan. 'Het was ontzettend leuk: ik bracht een jongen die de bus had gemist net op tijd naar zijn werk. Maar ik merkte ook dat mensen bij de bushalte me wat raar aankeken. Soms kon dat me niets schelen, soms dacht ik: waarom doe ik dit eigenlijk?'

Evolutionair psycholoog Matthijs van Veelen van de Universiteit van Amsterdam onderzoekt die vraag in een breder perspectief. Waarom is altruïstisch gedrag in de loop van de evolutie ontstaan bij mensen? 'We houden allemaal weleens een deur open, geven iemand een lift of zorgen voor een zieke vriend.' Evolutionair gezien is dat op het eerste gezicht vreemd, want we schieten er zelf weinig mee op. 'Maar als je genetisch verwant bent met de ontvanger van je daden, is het gedrag wel goed te begrijpen. Wanneer je bijvoorbeeld je kinderen helpt, of je broer of zus, geef je daarmee indirect bepaalde genen van jezelf door aan volgende generaties.'

Dat zou kunnen verklaren waarom er in de loop van de evolutie hersenmechanismen zijn ontstaan die altruïstisch gedrag aanmoedigen. Maar die genotstofjes en ontstressreacties in ons zijn geen onbeperkte bron van gezondheid en voorspoed. 'Dat je van één extra goede daad een goed gevoel krijgt, betekent niet dat je je van honderd extra goede daden nog beter gaat voelen', waarschuwt Van Veelen. Daarnaast betekent blij zijn niet altijd dat je ook goed functioneert in de maatschappij. Emoties als ergernis en boosheid zijn in de loop van de evolutie ook niet voor niets ontstaan. Als je té altruïstisch bent, kom je in de problemen.

'Je ziet er goed uit vandaag'

Rachel van de Pol pakt een pen uit haar tas en schrijft iets op een opengevouwen servetje. Even later loopt ze naar de tafel waarop suikerzakjes en roerhoutjes staan. Ze stopt het beschreven servetje in de servettenbak. Er staat een smiley op en een compliment: 'Je ziet er goed uit vandaag'. 'Voor de volgende bezoeker', zegt ze. Van de Pol doet nog sporadisch goede daden. 'Ik gebruik het niet bewust tegen stress, maar merk wel vaak dat ik me beter voel als ik even een positief briefje achterlaat voor iemand anders, bijvoorbeeld na de aanslagen in Parijs.'

Met haar dagelijkse portie altruïsme is ze na haar jaar durende experiment gestopt. 'Ik vind het stom om toe te geven. Maar toen ik mezelf ertoe verplichtte, voelde ik me er veel minder goed bij. Het werd een soort moetje. Net als stofzuigen. De verwondering ging eraf. En inderdaad, misschien nam ik sommige problemen een beetje mee naar huis.'

De superhelden in andere steden hebben hun experimenten op de lange termijn ook niet voortgezet. De laatste Facebookpost van de Spiderman in Birmingham is een half jaar oud. Het blog van de altruïstische Schotse giraffe is verdwenen. De Power Ranger in de metro van Tokio is al sinds 2013 niet meer gesignaleerd.

Van de Pol betwijfelt of dagelijks altruïsme op doktersrecept een goed idee is. 'Goede daden moeten denk ik uit jezelf komen, niet uit je agenda.'

Sommige weldoeners gaan net even wat verder dan anderen. Vier opvallende voorbeelden.

Geld voor Groningers

Een anonieme Groningse weldoener begon in 2014 in zijn woonplaats enveloppen met geldbedragen te verstoppen: van 50 tot 500 euro. Op Twitter en Facebook gaf de man hints over de vindplaatsen. In de zomer sloot hij ook een deal met een plaatselijke ijskraam. De eerste driehonderd voorbijgangers konden gratis ijs halen. Eind 2014 stopte hij met zijn altruïstische hobby. Zijn Facebookpagina Hiddencashgro heeft nog altijd ruim drieduizend leden die hopen dat hij zich bedenkt. Een imitator onder de naam Hidden Cash Nijmegen is nog wel actief.

Lever voor weeskind

De Amerikaan David Denovchek besloot vorig jaar een stuk van zijn lever af te staan aan een wildvreemd meisje. Op een lokaal tv-station zag hij een uitzending over het meisje, dat in een weeshuis in Pittsburgh verbleef. Ze leed aan een ernstige leverziekte en dreigde te sterven. Het afstaan van leverweefsel is een zware operatie waarbij soms complicaties ontstaan. Maar Denovchek en Jamie herstelden snel en hebben elkaar inmiddels ontmoet. Ze speelden samen tikkertje.

Kleren voor zwerver

Je kleren afstaan aan een zwerver. Niet erg gebruikelijk, maar toen de Amerikaanse metropassagier Joey Resto een zwerver bibberend op een stoel zag zitten, besloot hij de man zijn shirt en petje te geven tegen de kou. Het voorval werd gefilmd door een andere passagier en vervolgens miljoenen keren gedeeld op Facebook.

Huis voor daklozen

De Amerikaanse universiteitsdocent Tony Tolbert is waarschijnlijk de vrijgevigste huisbaas ter wereld. De rechtsgeleerde van de Universiteit van Californië in Los Angeles besloot in 2013 zijn huis voor een jaar te verhuren aan een dakloze familie voor 1 dollar per maand. Zelf ging hij weer bij zijn moeder wonen. De goede daad beviel hem zo goed dat hij ook in 2014 en 2015 zijn huis beschikbaar stelde aan daklozen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.