Interview

Jaren zoeken en uiteindelijk vinden wat je zoekt

Hij wist niet wat hij zag, maar de detector loog niet: zwaartekrachtgolven in de ruimte, zoals Einstein al had voorspeld. Ontdekker Reitze beleeft onwerkelijke tijden.

David Reitze, ontdekker zwaartekrachtgolven. Beeld Jiri Buller / de Volkskrant

Het zijn onwerkelijke tijden, zegt directeur David Reitze van de LIGO-gravitatiegolfdetector, als hij het kale kamertje op het Oort-laboratium in Leiden binnenkomt. De dag ervoor is hij vanuit de Verenigde Staten in Brussel geland, gaf hij een voordracht in Nijmegen, daarna een in Groningen, Amsterdam en straks nog een hier in Leiden, en dan weer naar Brussel, de vlucht terug.

Iedereen wil het verhaal horen van de ontdekking, zegt hij. 'Het is een gekkenhuis. Deze tournee was al afgesproken op 5 september 2015, een week voor er in LIGO gebeurde wat niemand verwachtte: een echte waarneming. En ik hou me altijd aan mijn afspraken.'

Reitze (55) was de centrale figuur die op donderdag 11 februari op een persconferentie in Washington bekendmaakte dat er voor het eerst echt gemeten was hoe de ruimte zelf kan rillen. Op 14 september 2015, iets voor twaalven, hadden twee enorme laseropstellingen in de staten Washington en Louisiana gezien hoe de vaste afstanden tussen spiegels heel even kleiner en weer groter werden. Het was precies het golfsignaal dat Einsteins zwaartekrachttheorie uit 1915 voorspelde.

De bron, denken astrofysici inmiddels te weten, zijn twee zwarte gaten die met enorm geweld op elkaar zijn gestort, anderhalf miljard lichtjaar hier vandaan. Alsof iemand een klap op het waterbed van Einsteins ruimtetijd heeft gegeven rilde de ruimte miljarden lichtjaren verderop nog steeds meetbaar.

David Reitze, zwevend in het trappenhuis van het Oortgebouw van de Universiteit Leiden: 'Gelukkig hebben wij met media te maken die niet zomaar wat opschrijven.' Beeld Jiri Buller / de Volkskrant

Uw detector was net opgeknapt, en stond nog niet eens volledig op scherp.

Reitze: 'We waren stomverbaasd, meteen een signaal. En wat voor een. Boom! Iedereen die het zag, wist meteen dat het echt moest zijn.'

Het is alsof je de staatsloterij wint, de eerste keer dat je meedoet.

'De grote vraag is nu vooral hoe vaak zich zulke heftige gebeurtenissen in het heelal voordoen. We hebben tot eind januari gemeten. De analyse van die data is gaande. In april of mei hebben we weer wat te melden, denken we.'

Meer zwaartekrachtgolven?

'Dat kan ik niet zeggen, op dit moment. De analyse is gaande, nogmaals, dat is de partijlijn. Wat we wel beter zullen begrijpen is hoeveel geluk we in september hebben gehad. Hoe vaak zoiets voorkomt, zullen we snel beter weten.'

Die partijlijn is interessant. De LIGO-onderzoekers, meer dan duizend man, werden maandenlang geacht te zwijgen als het graf. Waarom?

'Om zeker te weten dat we niet te vroeg juichten. Een paar jaar geleden ging een Amerikaans team de mist in met de bigbangmetingen die stof bleken. Dat wil je niet meemaken.'

Dus iedereen zweeg.

'Iedereen binnen LIGO heeft daarover een verklaring in zijn contract getekend en gelukkig hebben wij met media te maken die niet zomaar wat opschrijven, maar een bevestiging zoeken bij een gerucht over een waarneming. We hebben het stilgehouden, niemand heeft de geruchten in de maanden ervoor willen bevestigen, al was het maar off the record.'

Die geruchten waren er wel, nu weten we dat ze bijna de dag dat de golf werd gezien begonnen.

'Dat kwam via Twitter van theoreticus Lawrence Krauss. Dat was niet aangenaam. Wij hebben steeds gezegd dat we metingen en analyses deden en dat we verder niks zouden zeggen tot we iets hadden te melden. Maar de media begonnen toen al te bellen, drie vier aanvragen per dag. Soms heel slim, verzoeken om de detector eens te komen bekijken.'

Intussen kon u Krauss wel schieten?

'Nou, och. Achteraf gezien denken we dat het de astronomen waren die uit de school hadden geklapt. Die sturen wij een seintje als we denken iets te zien. Zodat ze kunnen kijken of ze aan de hemel iets bijzonders kunnen zien.'

Een week voor de persconferentie had het weekblad Science een e-mail van een Canadese theoreet waarin alle details al stonden. Dat was paniek, neem ik aan?

'Een beetje wel, ja. Maar we hadden toen al een mediateam van Nasa-JPL dat ons trainde voor de presentatie en de confrontaties met de pers en die adviseerden ons het te negeren. Zolang er niemand het officieel bevestigde, was het maar een gerucht.'

Ze brachten het wel.

'Ik heb gebeld met de verslaggever, Adrian Cho. Hij zei dat hij zich er ook ongemakkelijk bij voelde. Een papparazzi die in de bosjes naar Tayler Swift loert. Maar er speelden hogere machten bij Science.'

U stapte die donderdag op de afgesproken tijd in de schijnwerpers en zei: we hebben hem.

'Haha, ja, dat was het Saddam Hoessein-moment, zeg maar. Dat was zo afgesproken: nergens omheen draaien, meteen het nieuws, dan de details. Dat de geruchten bevestigde, behalve dat we niet in Nature publiceerden maar ergens anders.'

Er was een wereldwijde explosie van enthousiasme?

'Het was overweldigend. Bij de national Press Club in Washington hadden ze zoiets nog nooit meegemaakt. We hadden twee zalen nodig, we moesten mensen weigeren, zelfs bij grote politieke pers-events hadden ze nog nooit zoveel camera's gezien.'

Waar kwam al die belangstelling vandaan?

'Daar hebben we wel over nagedacht. Ik denk dat het alle elementen van een goed menselijk verhaal heeft: het drama van jarenlang zoeken en uiteindelijk vinden wat je zoekt. Heroiek. Hard werk dat wordt beloond. En daarnaast was het ook weer eens wat anders dan de gruwelijke oorlog in Syrië of die idiote presidentsverkiezingen waar we middenin zitten.'

Iedereen was meteen uw beste vriend.

'Het gekste was de uitnodiging voor het Science Committee van het Congres. De huisregel bij de NSF is: niet gaan tenzij ze je dagvaarden. Het congres is behoorlijk anti-wetenschap, namelijk. Sociale wetenschappen vinden ze niks, de republikeinen denken dat klimaat een complot is.'

U bent niet gegaan?

'We zijn wel gegaan omdat bleek dat ze een feestje met ons wilden vieren. Dat moest benadrukken dat zij eigenlijk ook hadden meegeholpen. Sommige congresleden begonnen namen te noemen van LIGO-wetenschappers uit hun thuisstaat.'

Een beetje genant.

'Ik heb wel gezegd: als je een alien zou zijn en alleen die bijeenkomst zag, dan zou je denken dat het politieke systeem in Washington perfect is.'

De ontdekking geeft kennelijk veel goodwill.

'Dat is op zich heel prettig en ook nodig. Wat mij vrolijk maakt, is dat dit geen wetenschap is die volgende maand een product oplevert. Je hebt er in die zin niks aan. En toch geeft het de opwinding die voor mijzelf wetenschap zo heerlijk maakt.'

Uzelf bent opeens een ambassadeur voor de wetenschap geworden.

'Dat bevalt me eigenlijk best, wetenschap is belangrijk en ik praat erover tegen wie maar luistert, of het nou de pers is, de president of een schoolklas. Het enige wat nu lastig is, is thuis. Mijn vrouw heeft al gezegd dat als dit voorbij is, ik maar eens een tijdje thuis moet blijven, en naar de ouderavonden van onze dochter ga.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden