Japon uit 17de-eeuws scheepswrak toch niet van Engelse hofdame

Garderobe blijkt niet van Engelse hofdame

Voortschrijdend inzicht, heet het. De zijden japon die twee jaar geleden werd gevonden bij een 17de-eeuws scheepswrak in de Waddenzee blijkt niet van de Engelse hofdame die eerder is genoemd als eigenaresse. De herkomst van het rijkelijk bewerkte kledingstuk is nog onduidelijk. Dat zeggen wetenschappers die betrokken zijn bij het onderzoek naar de scheepslading en maandag op Texel een toelichting gaven bij hun bevindingen tot nu toe.

De japon die werd gevonden voor de kust van Texel. Beeld ANP

Eerder dit jaar presenteerden onderzoekers een spectaculaire vondst op de zeebodem bij Texel: in een kist bij het wrak van een onbekend schip was een deels goed geconserveerde garderobe ontdekt. Een unicum; er is bijzonder weinig kleding uit de Gouden Eeuw bewaard gebleven.

Omdat ook een boekomslag met het gouden wapen van de Engelse koninklijke familie Stuart was gevonden, werd de mogelijkheid geopperd dat er een verband was met deze roemruchte familie. Vervolgens noemden twee cultuurhistorici een naam: de eigenaresse van de garderobe was naar alle waarschijnlijkheid Jane Kerr, een Schotse gravin en vertrouwelinge van Henriette Maria (1609-1669), echtgenote van koning Karel I van Engeland.

Dat klopt niet. Inmiddels is gebleken dat het schip bij Texel niet het vaartuig was dat bagage van Henriette Maria vervoerde. Er is in die periode wel een bagageschip van deze koningin vergaan, maar dat gebeurde voor de kust van Zeeland. Dat erkennen ook Nadine Akkerman (Universiteit Leiden) en Helmer Helmers (Universiteit van Amsterdam), die de garderobe hadden toegeschreven aan Kerr.

Engels koningshuis

'Wij baseerden ons op een brief van de Schotse prinses Elizabeth Stuart waarin staat dat een bagageschip van Henriette Maria tijdens een overtocht naar de Republiek der zeven Verenigde Provinciën was gezonken. Het leek zo goed te passen', zegt Akkerman nu. 'Maar de datering van dat ongeluk (1642) bleek niet overeen te komen met vergaan van het schip bij Texel.' Dat moet zijn gezonken tussen 1645 en 1670. Akkerman sluit overigens nog steeds niet uit dat er wel degelijk een verband is tussen de lading van het Texelse wrak en het Engelse koningshuis. Voor zekerheid daarover is nader onderzoek nodig.

Maarten van Bommel, hoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam, acht het goed denkbaar dat het schip in de Waddenzee geen Engels maar een Nederlands handelsschip was. Een met een kanonnen bewapend koopvaardijschip of een licht admiraliteitsschip.

Behalve de garderobe had het schip interieurtextiel en gebruiksartikelen aan boord, zoals Italiaans aardewerk, een vergulde zilveren bokaal, mastiek van het Griekse eiland Chios, tabak en anijszaad. Vanwege de verscheidenheid en de herkomst van de lading wordt rekening gehouden met de mogelijkheid dat het schip is vertrokken vanuit Amsterdam, dat destijds dienst deed als stapelplaats, aldus Van Bommel. 'Maar het zou ook een inkomend schip kunnen zijn, bijvoorbeeld een straatvaarder.' Straatvaart was de handelsvaart door de Straat van Gibraltar.

Catherine Knyvett/Howard, met een soortgelijke jurk als de gevonden zijden japon. Beeld William Larkin

Secuur werk

De belangrijkste vondst blijft de complete en relatief goed geconserveerde jurk. Die bestaat uit een lijfje met een wijde rok die openvalt aan de voorzijde. Het lijfje heeft ingezette mouwen en een opstaande kraag. De jurk vertoont overeenkomsten met jurken die zijn afgebeeld op twee schilderijen uit de 17de eeuw: een rode jurk op een schilderij van William Larkin en een witte jurk op een schilderij van een volgeling van Alonso Sanchez Coello.

De jurk, delen van kledingstukken en andere stukken textiel worden onderworpen aan natuurkundig en chemisch onderzoek om meer te weten te komen over de vezels en de oorspronkelijke kleur. Secuur werk omdat de stof bijzonder kwetsbaar is en zoveel mogelijk met rust moet worden gelaten, zegt Van Bommel, die leiding geeft aan het onderzoek naar materiaal, datering en herkomst. Bij zijn onderzoek werkt hij samen met Maurice Aalders, bijzonder hoogleraar forensische biofysica aan de Universiteit van Amsterdam. Ze gebruiken medische en forensische apparatuur waarmee kleurverandering en veranderingen in de conditie van textiel kunnen worden vastgelegd.

In een gebouw van de UvA toont Van Bommel een rood lijfje dat met zilverdraad is bewerkt, twee rode mouwen en een stuk van een rode cape. Bepaald geen armeluiskleding. Er zijn nog veel onbeantwoorde vragen over de geheimzinnige lading. Eén ding staat vast: alle kledingstukken en de delen daarvan hebben dezelfde maat. Ze waren kennelijk van één vrouw. Maar wie zij was, blijft vooralsnog een raadsel.

Unieke vondst

Bij het wrak van het 17de-eeuwse schip dat bij Texel is vergaan zijn ook delen van een zeldzaam tapijt opgedoken. Volgens Ebeltje Hartkamp, voormalig conservator bij het Rijksmuseum, zijn het resten van een Perzisch of Noord-Indiaas tapijt. Het is geknoopt van wol en zijde. Op de fragmenten zijn dieren, waaronder een leeuw en een koe, afgebeeld. 'Een unieke vondst', aldus Hartkamp. In de wereld zijn slechts weinig antieke tapijten met vergelijkbare taferelen bewaard gebleven.

Waar het tapijt werd vervaardigd, is onduidelijk. De afbeeldingen op de tapijtresten vertonen overeenkomsten met een 17de-eeuws tapijt uit de Indiase stad Lahore (tegenwoordig Pakistan), dat zich bevindt in het Victoria and Albert Museum in Londen. Maar zekerheid over de afkomst is er niet.

Het is ook niet te zeggen of het tapijt was bestemd voor de Nederlandse markt. Hartkamp: 'De Nederlandse en de Engelse handelscompagnies kochten in Perzië en Noord-India tapijten die ze verscheepten naar Europa. Hebben vertegenwoordigers van de VOC de tapijten ingekocht? Daar is moeilijk achter te komen.' Hartkamp heeft op schilderijen uit de Gouden Eeuw gezocht naar oosterse tapijten met diervoorstellingen. Zonder resultaat.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.