Column Martin van den Berg

Is het terecht dat patiënten in de rechtszaak tegen Monsanto miljardairs worden? Ik zeg nee

.

In mijn contacten met Amerikaanse collega’s blijft het verschil in rechtspraak en schadevergoedingen tussen de VS en Europa een dankbaar discussieonderwerp. In de VS is het niet ongewoon dat terechte of vermeende slachtoffers van giftige stoffen als miljonairs de rechtszaal uitwandelen. Daarbij zijn Nederlandse schadevergoedingen op het gebied van asbest of chroom-6 maar kruimelwerk.

Maar de twee miljard dollar (!) schadevergoeding die Monsanto aan twee kankerpatiënten moet uitkeren, gaat zelfs mijn Amerikaanse collega’s te ver. Waarom zo’n astronomisch hoge schadevergoeding? Om hiervan iets te begrijpen, moeten we even terug in de tijd. Monsanto, inmiddels overgenomen door chemieconcern Bayer, produceert al decennia één van de meest succesvolle onkruidbestrijdingsmiddelen; Roundup (glyfosaat). Een weinig milieupersistent stofje dat bij normaal gebruik niet erg giftig is voor dieren.

Dit beeld veranderde in 2015 toen het Internationaal Agentschap voor Kankeronderzoek (IARC ) concludeerde dat Roundup waarschijnlijk kankerverwekkend is. Deze verstrekkende conclusie was gebaseerd op epidemiologisch en toxicologisch onderzoek. Onmiddellijk volgden risico-evaluaties door andere agentschappen van de EU, VS en Wereldgezondheidsorganisatie (WHO). Die concludeerden: niet kankerverwekkend en geen gevaar voor de volksgezondheid. Het resultaat van deze tegengestelde conclusies veroorzaakte verwarring alom bij het publiek, de politiek en beleidsmakers.

Hoe kon het zover komen? Dat laat zich het best verklaren als je de werkwijzen van deze organisaties kent. Het IARC bepaalt alleen maar of er een situatie kan optreden waarbij een stof niet/mogelijk/waarschijnlijk of zeker kankerverwekkend is. De mate van blootstelling voor bijvoorbeeld een consument of boer wordt niet meegewogen. Dus een kwalitatieve en geen kwantitatieve risico-inschatting. Die andere instituten hebben dat laatste wel gedaan.

Onder deze verwarrende omstandigheden claimt een echtpaar door jarenlange beroepsmatige blootstelling aan Roundup lymfeklierkanker te hebben gekregen. Duizenden vergelijkbare rechtszaken tegen Monsanto/Bayer staan nog in de wachtrij. Staat het wetenschappelijk wel vast dat Roundup lymfeklierkanker veroorzaakt? Een lekenjury oordeelde van wel. Maar wat vindt de wetenschap?

Proefdieronderzoek geeft hierover geen uitsluitsel. Dus moet epidemiologische onderzoek duidelijkheid geven, maar bij de mens kan het decennia duren voor kankerverwekkende eigenschappen van een stof zich openbaren. Voor Roundup zijn hierover onlangs pas meer aanwijzingen verkregen. Recent onderzoek suggereert dat veelvuldig blootgestelde boeren gemiddeld 40 procent meer kans op non-Hodgkin‘s lymfeklierkanker hebben. Niet alle onderzoeksresultaten ondersteunen echter deze conclusie. Ondanks die onzekerheid, kwam toch die uitspraak van 2 miljard dollar.

Belangrijke vraag voor mij is: kon Monsanto decennia geleden weten dat Roundup mogelijk lymfeklierkanker kan veroorzaken? Ik denk het niet. Toxicologisch onderzoek bevatte te veel tegenstrijdigheden en epidemiologische resultaten waren er niet. Helaas is het wel realiteit dat kankerverwekkende eigenschappen van een stof soms pas na tientallen jaren worden aangetoond.

Als dit gebeurt, moeten bedrijven wel hun financiële verantwoordelijkheid nemen. Geldt dit nu voor Roundup? Is het terecht dat patiënten en hun familieleden als kersverse miljardairs de rechtszaal verlaten? Als toxicoloog zeg ik: nee, er zijn te veel wetenschappelijke onzekerheden om zo’n astronomische hoge schadevergoeding te rechtvaardigen.

Martin van den Berg is hoogleraar toxicologie bij de Universiteit Utrecht. Hij benadrukt geen enkele relatie met Monsanto of Bayer te hebben, maar treedt wel op als adviseur en deskundige bij het IARC.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden