Reportage

Is extreme kou echt zo'n wondermiddel?

In zwang bij topsporters, maar zeker niet meer alleen bij hen: tot aan je hoofd in extreem koude lucht gaan staan. Zou goed zijn voor van alles. Ianthe Sahadat stapt de kou in en zoekt naar de onderbouwing van cryotherapie.

`Deze kou bekruipt je, neemt geleidelijk je ledematen over.'Beeld Jiri Buller

Cristiano Ronaldo zweert erbij. Rugbyspelers, basketballers, wielrenners, een enkel topmodel (Kate Moss) of actrice (Lindsay Lohan) - allemaal zijn ze verslingerd aan cryotherapie. Ook in Nederland is het fenomeen, waarbij iemand zich enkele minuten in de extreem koude, droge lucht van een cryosauna - een soort menselijke diepvries - begeeft, bezig aan een opmars. De temperatuurshock (temperaturen variëren tussen de -110 en -180 graden Celsius) zou een heilzame werking op het lichaam hebben.

Om een beter inzicht te krijgen in de therapie waagt uw verslaggeefster zich op een zonnige najaarsdag aan een professionele 'testrit'. Veel keuze heeft de particulier in Nederland nog niet. Er staat een cabine in Bunnik en in januari opent Freezlab in het Amsterdamse Olympisch Stadion de deuren van 's lands eerste cryokamer. Wij bezoeken Cryo Centrum Limburg/Aesthetics Nathalie, de 'praktijk voor schoonheid en gezondheid' van Nathalie Janssen in Maastricht. Zij heeft een Space Cabin, 'dezelfde die Ronaldo thuis heeft staan'.

De glanzend stalen manshoge cabine mag in ondergoed, met sokken en op sloffen betreden worden. Het hoofd steekt er veilig bovenuit. 'De zijkanten niet aanraken, en niet vergeten adem te halen', zegt Janssen, die sinds twee jaar klanten met allerhande klachten in haar vriescabine behandelt.

Mensen komen voor spierpijnen, vermoeidheid, reuma, huidproblemen of 'een algehele boost van het immuunsysteem' - waar Janssen de koeler zelf ook voor gebruikt. Af en toe heeft ze een geblesseerde speler van Roda JC op bezoek.

Beeld Jiri Buller

Sprookjesachtig

De machine gaat aan. Koude lucht (verdampte stikstof om precies te zijn) glijdt via mijn kuiten omlaag (stikstof is zwaarder dan zuurstof). De witte damp geeft een sprookjesachtige effect, alsof ik mij bevind in een uit de kluiten gewassen heksenketel. Alleen word ik niet gekookt, maar gekoeld. En niet zo'n beetje ook. We zakken naar -130 graden, en ik mag - als vrouwelijke beginner - een minuut in de cabine blijven.

Net als bij een onderdompeling in een koud bad is de eerste reflex om de adem in te houden. Gek genoeg is de sensatie van diepe kou bij een sprong in ijskoud water (dat meer dan 100 graden warmer is) beduidend intenser. Deze kou bekruipt je meer, neemt geleidelijk je ledematen over. Na afloop heb ik het - niet geheel verrassend - vooral koud. Pas als ik uren later 's avonds een warme douche neem, warm ik weer op. Daarbij moet gezegd dat mijn saunaverblijf tot drie maal toe werd herhaald, op verzoek van de fotograaf. Mijn benen en armen tintelen lang na, een teken van doorbloeding dankzij de sauna volgens Janssen. Ik slaap niet echt goed. Terwijl Janssen zei dat ik dat vermoedelijk wel zou doen. Hoewel ze me verzekerde dat 'ook het tegenovergestelde voorkomt'. Verder merk ik weinig, maar dat kan ook niet na één testritje, zegt Janssen. Om langetermijneffecten te ervaren moet een gebruiker er vaker aan geloven.

Volgens de gebruikers en uitbaters zou cryotherapie (van het Griekse woord voor kou, kryos) kunnen helpen bij tal van aandoeningen, van huidproblemen tot spierschade, van reuma, multiple sclerose en fibromyalgie (pijn in bindweefsel en spieren) tot depressie, jetlags en slaapproblemen. Of, in de woorden van sport- en bewegingswetenschapper Joe Costello, van de Britse Universiteit van Portsmouth: 'Ik geloof dat er weinig claims zijn die niet de ronde doen over cryotherapie.'

Werkt het echt?

Costello doet al een aantal jaar onderzoek naar de therapie op het gebied van spierschadeherstel bij sportblessures of sportinspanningen, aangezien die populair is onder topsporters. 'Topsporters zijn altijd op zoek naar mogelijkheden om zo snel mogelijk te herstellen van wedstrijden en inspanningen', zegt Costello. 'Ze staan open voor nieuwe, nog niet bewezen methodes.'

De cryotherapie vindt haar oorsprong in Japan, waar een reumatoloog in de jaren zeventig met steeds lagere temperaturen begon te experimenteren bij patiënten. Een Duitse arts bracht de therapie in de jaren tachtig naar zijn land, met een Kältekammer in een reumakliniek in het plaatsje Sendenhorst.

Volgens Costello is de therapievorm nog altijd vooral populair in Oost-Europa en Duitsland en sinds een jaar of tien ook in andere delen van Europa. Nog recenter, sinds een jaar of vijf, zijn ook Amerikaanse en Australische atleten om. Voetbalclubs als Bayern München of Manchester United hebben een cryokamer op de club, diverse rugbyteams gebruiken er een - waar meerdere spelers gelijktijdig kunnen koelen (met bedekte hoofden en monden om bevriezing te voorkomen), vedette Ronaldo heeft als gezegd gewoon thuis een cabine staan en met de Tour de France rijdt er sinds twee jaar een mee in een wagen.

Maar de grote vraag is natuurlijk: werkt het ook echt?

Die vraag stelde ook de Cochrane Foundation, een soort internationale Hoge Raad voor medische vraagstukken. Zij vroeg Costello met enkele andere internationale bewegingswetenschappers onlangs alle bestaande onderzoek naar Whole Body Cryotherapy (WBC), zoals de behandeling wordt genoemd, tegen het licht te houden.

Tot zijn verbazing vond Costello maar vier studies in toonaangevende wetenschappelijke tijdschriften over cryotherapie bij spierschade. 'Best opmerkelijk, want hele teams moeten tegenwoordig van hun coaches en fysiotherapeuten een cryokamer of cabine in ómdat het zo goed zou werken.'

Geen onomstotelijk bewijs

Het antwoord op de vraag luidt dat het schaarse onderzoek dat er is vooral aantoont dat er voor geen enkele claim van de therapievorm onomstotelijk wetenschappelijk bewijs bestaat. Toch wil Costello de therapie niet meteen afschrijven. 'Er moet vooral meer onderzoek komen. Als er zo weinig onderzoek is, bij zulke kleine aantallen, dan is de uitkomst niet betrouwbaar genoeg.'

Over de werking van de therapie bestaat ook geen duidelijkheid, volgens Costello. 'Het idee is dat de bloedvaten bij kou verkleinen en dat het ontstekingsproces daarmee wordt afgeremd, waardoor er minder spierpijn op gang zou komen - we weten alleen niet hoe dat gebeurt.'

De onderzoekers van de studies maten de aanwezigheid van stoffen in het bloed die op een ontsteking of een daaraan voorafgaand proces kunnen duiden, zoals cytokines (interleukine-6 is een bekende), creatinekinase (CK) en lactatedehydrogenase (LDH) - allemaal stoffen die het immuunsysteem opjagen en zo ontstekingen bevorderen. Maar het immuunsysteem is razend complex en hoogstpersoonlijk, zegt Costello. 'Er is geen objectieve maatstaf voor een hoge of lage waarde, we weten ook niet waarom de ene persoon er meer aanmaakt dan de ander.' Die getallen zijn allesbehalve zaligmakend, wil Costello maar zeggen. Ook zeggen deze ontstekingsstoffen weinig over de 'echte klinische uitkomst', zoals het weer ongehinderd kunnen sporten na een blessure.

Aanhangers van de therapie laten graag onderzoeksresultaten zien die aantonen dat de hoeveelheden van deze stoffen afnemen in het bloed, zegt Costello. 'Dat klopt ook, bij een deel van de proefpersonen. Alleen is dat niet voldoende om er significante uitspraken over te doen.'

Het valt sowieso op in het debat: wetenschappers zijn terughoudend of negatief, gebruikers en (medische) uitbaters positief. Maar niet op een onnozele manier. Ze lezen dezelfde studies en mailen gepubliceerde wetenschappelijke onderzoeken door waarin gekeken is naar de resultaten van cryotherapie. Alleen zien de twee groepen bij dezelfde studies iets anders, lijkt het wel.

Beeld Aisha Zeijpveld

Depressie

Een illustratief voorbeeld komt van een psychiatrische onderzoeksgroep van de medische universiteit in het Poolse Wroclaw - cryotherapie is erg populair in Polen. De onderzoekers keken naar de effecten van cryotherapie op mensen met depressieve of angstklachten. In een studie uit 2007 (gepubliceerd in een Pools wetenschappelijk tijdschrift) ondergingen 26 proefpersonen de therapie dagelijks gedurende twee weken. Van hen gaf eenderde naderhand aan minder depressieve klachten te hebben. Zij kregen net als de controlegroep van 34 mensen gelijktijdig ook antidepressiva.

De onderzoekers zijn optimistisch. 'WBC kan mogelijk helpen bij de afname van depressieve klachten.' 'Kan', 'mogelijk'; ze schrijven het niet voor niets. In het slotwoord noteren de psychiaters ook de beperkingen: een te kleine groep mensen, geen dubbelblinde studie, de resultaten kunnen op toeval berusten. Het is maar net waarop je focust.

Andere studies bekeken onder meer in hoeverre de kou schadelijk kon zijn - het antwoord luidt: voor gezonde mensen vermoedelijk niet.

Costello richt zich op zijn eigen terrein, dat van de sportwetenschappen. Behalve het meten van prestaties en kracht is hij vooral ook geïnteresseerd in de waarneming van de proefpersoon zelf. 'Het is bekend dat het placebo-effect bij het herstel van topsporters een grote rol speelt. Als zij iets doen waarvan ze geloven dat ze er sneller door herstellen, gaat hun prestatie omhoog, blijkt uit diverse studies. Mits veilig, zou cryotherapie een prima methode kunnen zijn.'

Onzekerheden

Alleen is er over die veiligheid nog onzekerheid. 'Meestal worden de cabines of kamers uitgebaat door niet medisch geschoold personeel', zegt Costello. 'Ze laten je een formulier ondertekenen waarin je aangeeft geen last van hartproblemen of bijvoorbeeld een hoge bloeddruk te hebben en verder is het op eigen risico. Een hoge bloeddruk kan echt risico's met zich meebrengen. Door de kou vernauwen de bloedvaten en gaat het bloed sneller stromen. Er kan een rush op het hart ontstaan en de bloeddruk kan nog verder omhoogschieten.'

Ook vindt Costello de voorwaarden nu 'tamelijk arbitrair'. 'Waarom zou de ideale temperatuur min 130 graden zijn en geen 150 of 100? Niemand die het weet. En de duur is ook maar een keuze. Je moet er geen acht minuten in want dan kan je sterven, maar waarom wel drie minuten? En is langer per definitie beter? Ik kan het antwoord niet geven.'

In Italië bestudeerde arts en biomedicus Giuseppe Banfi, van de Universiteit van Milaan, de werking van cryotherapie bij spelers van het nationale rugbyteam. Banfi liet de rugbyspelers gedurende een week dagelijks een cryobezoek afleggen, zij trainden ook dagelijks. De stoffen die ontstekingen uitlokken, namen bij alle spelers af. 'Om stellige uitspraken te doen over cryotherapie moet er gerandomiseerd onderzoek plaatsvinden met een controlegroep. Zulk onderzoek is nog niet gedaan omdat die studies duur zijn en in dit geval lastig', laat Banfi per mail weten. Zijn onderzoek toont wel aan dat het bij deze groep - gezonde getrainde jongemannen - niet schadelijk is gebleken om een cryokamer te bezoeken.

Aan de ene kant zijn er de enthousiaste adepten, aan de andere kant de schaarse wetenschappelijke onderbouwing die tot scepsis leidt bij veel wetenschappers. Het doet denken aan andere 'alternatieve' behandelingsvormen, zoals acupunctuur of chiropractie, waar hele volksstammen bij zweren. Ook dat zijn therapieën die goed zouden helpen bij mensen met reuma of reumatoïde artritis - net als cryotherapie.

In veel Duitse kuuroorden, ziekenhuizen, revalidatiecentra en reumacentra staat een cryokamer of -cabine. De therapie komt zelfs in aanmerking voor vergoeding. Nederlandse reumatologen reageren vooral sceptisch op de vraag of zij er iets in zien. Het is niet onderzocht, dus er is niets over te zeggen, laat een aantal per mail weten.

'Dit klinkt als geldklopperij'

Maarten Boers, reumatoloog en hoogleraar klinische epidemiologie bij het VU medisch centrum, reageert aan de telefoon mild geprikkeld. 'Ik ben open-minded hoor, als er nieuwe therapievormen zijn, maar dit klinkt toch vooral als geldklopperij. Moet je 50 euro per sessie betalen? Zolang het niet bewezen is, lijkt het me geldverspilling als mensen het gaan doen. Ik zou patiënten een lekkere massage aanraden.'

Boers weet dat mensen met reuma of artrose nu eenmaal grootverbruikers van alternatieve therapieën zijn. 'We kunnen vaak te weinig voor hen doen, ik begrijp de zoektocht wel.'

Dat zegt ook collega Dirkjan van Schaardenburg, hoogleraar reumatologie bij het Academisch Medisch Centrum (AMC) in Amsterdam en werkzaam bij reumacentrum Reade, ook in Amsterdam. 'In het gunstigste geval slik je bij reuma een leven lang pillen, als de bijwerkingen tenminste niet te erg zijn. Maar zelfs als die pillen goed werken, snap ik dat mensen naar alternatieven zoeken.'

Van Schaardenburg is wel minder sceptisch. Hij verwijst zoals de meeste andere onderzoekers onmiddellijk naar de studie naar de methode van 'Iceman' Wim Hof (zie inzet rechts). Dat was dan misschien geen cryotherapie, maar de kou speelde wel een belangrijke rol. De hoogleraar was bovendien 'erg onder de indruk' van de tocht naar de top van de Kilimanjaro die dezelfde Hof enkele jaren geleden met een groep chronische patiënten maakte. 'Dat is natuurlijk geen wetenschappelijk experiment, maar ik vond het een positieve zaak. Als we beter weten hoe dit werkt, kunnen we er misschien meer mee.'

Van Schaardenburg memoreert ook het verhaal van een Groningse fysioloog met reuma die elke dag zonder jas naar zijn werk fietste en merkte dat zijn klachten afnamen. Hij promoveerde een jaar of tien geleden op een reeks experimenten op zichzelf. Of de patiënt van een collega die zowel 's winters als 's zomers een rondje in het Gooimeer zwemt om zich beter te voelen. 'Als iemand het gevoel heeft dat het werkt, zou hij wel gek zijn om het niet te doen', zegt de hoogleraar. Maar als koud zwemmen of hardlopen in de winter helpt, snapt hij niet waarom iemand 'zo'n cryotherapie' zou moeten ondergaan. Want waarom zou je tegen betaling in een diepvries kruipen als een duik in de koude Noordzee even effectief is?

Beeld Marieke Wijntjes

De methode-Iceman

Wim Hof, ook wel de 'Iceman', laat zich geregeld in ijswater zakken of beklimt blootsvoets een berg. Dat kan hij dankzij meditatie en ademhalingsoefeningen. Zo beïnvloedt hij zijn autonome zenuwstelsel én, meent hij, zijn immuunsysteem. Lange tijd werd hij door wetenschappers verguisd, maar vorig jaar verscheen de eerste studie van biomedicus Matthijs Kox en hoogleraar experimentele intensive care Peter Pickkers van het Radboudumc in Nijmegen, die aantoont dat de methode-Hof wel degelijk iets doet. De onderzoekers lieten een groep gezonde mannen door Hof trainen. Bij het toedienen van een ongevaarlijk bacteriebestanddeel wisten de mannen hun adrenalineniveau zo hoog op te stuwen dat hun immuunsysteem minder actief reageerde: ze hadden minder ontstekingseiwitten in hun bloed dan de ongetrainde testgroep. Hoe het werkt, weten de onderzoekers niet. Hoe belangrijk de blootstelling aan kou is, kunnen de onderzoekers niet zeggen. Om de methode-Hof op termijn eventueel bij patiënten te kunnen gebruiken, moet volgens de artsen verder onderzoek worden gedaan.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden