Is er een keer echt geld, smijten ze 't over de balk

Het kabinet deelt begin december honderd miljoen uit voor wetenschap. Maar zo slordig, dat niemand er blij van wordt. 'Het is toch zo doodzonde.'..

In eerste instantie was de sfeer wat lacherig, in het overlegdat de Rotterdamse beleidsambtenaar Menno Kok van zijn ErasmusMedisch Centrum eind september bijwoonde. Over een call forproposals ging het daar, die onderzoeksfinancier NWO namens deminister van onderwijs had doen uitgaan.

Produceer, was het verzoek, binnen krap drie weken eenvoorstel voor grote nieuwe wetenschappelijke infrastructuur diehet Nederlandse onderzoek op het wereldtoneel kan tillen. Elkminimaal 25 miljoen euro groot.

Het leek ridicuul. Maar het stond er echt, in het programmaNWO-BIG. 'En we hebben het ook gedaan', zegt Kok terugblikkend.'Maar welbeschouwd was er natuurlijk helemaal geen tijd om hetecht goed te doen. Aan onze kant niet. En al helemaal niet aande kant van de task force die het allemaal haastig moestbeoordelen.'

Zes weken meer, schat hij, en iedereen had er vrede mee gehad.Maar zo gaat het in dit geval niet. Er is een politieke deadline.Op 7 december maakt het kabinet-Balkenende tijdens het NationaleInnovatie Event in Maarssen bekend welke vier grote nieuweonderzoeksfaciliteiten in de prijzen zijn gevallen.

Het geld voor grote projecten komt uit de aardgasbaten en isin de laatste Miljoenennota aangekondigd. In de laatste week vanseptember werd de competitie voor aanvragen opengesteld, met eendeadline op 13 oktober om middernacht. Daarna kreeg eenbeoordelingscommissie van NWO onder leiding van oud-KNAWpresident Pim Levelt zes weken om winnaars aan te wijzen.

Krap, erkent woordvoerder Dominique de Vet van NWO. 'Doorgaanshebben we veel uitgebreidere procedures', zegt ze. 'Maar als wehadden gedacht dat het niet fatsoenlijk kon, hadden we deopdracht niet aangenomen. NWO wil staan voor kwaliteit.'

Daar komt bij, zegt ze, dat NWO-BIG niet helemaal uit de luchtis komen vallen. 'De voortekenen waren duidelijk, zeker vooriedereen die hiervoor in principe in aanmerking zou kunnen komen.Ik ben in juli al door mensen gebeld met de vraag hoe ze hetmoesten aanpakken. Die waren al aan het schrijven. Al is hetindienen in twee weken dan natuurlijk nog steeds een hele klus.'

In de eerste ronde kwamen 42 voorstellen binnen. Daarvan, isinmiddels bekend, zijn er mede op advies van internationaleexperts tien gekozen voor een definitieve beoordelingsronde. Decommissie spreekt komende week met de laatste groepen. Enadviseert kort daarop de minister.

'Iedereen, dat vooropgesteld, is blij dat er eens serieus geldis voor wetenschap', zegt de Rotterdamse neurowetenschapperprof. dr. Chris de Zeeuw, een van de auteurs van een RotterdamsBIG-voorstel. 'Maar vervolgens moet dat allemaal zo overhaastworden verdeeld, hoppa, hoppa, in een paar weken, dat je hetresultaat bij voorbaat haast niet helemaal serieus kunt nemen.Het is zo doodzonde.'

Hartverscheurend

Voor De Zeeuw zou dat allemaal nog tot daar aan toe zijn, alshij niet ook heel nauw betrokken zou zijn bij de meer alledaagsefinanciering van wetenschappelijk onderzoek in Nederland. Alsvoorzitter van de TOP-commissie van de medischeonderzoeksfinancier ZonMW beheert hij 8 miljoen euro per jaarvoor toponderzoekers, die elk een half miljoen kunnen krijgen.

Dat klinkt mooi, maar is in de praktijk een hartverscheurendeopdracht. Voor 2005, bijvoorbeeld, kreeg zijn commissie 155aanvragen voor subsidie binnen. Daarvan zijn er in een eersteweging 63 doorgelaten voor nadere uitwerking en beoordeling doorexterne experts. Vijftig daarvan werden beoordeeld als zeer goedtot excellent, de categorie waarvoor de TOP-subsidies bedoeldzijn.

Waarna, zegt De Zeeuw, er met acht miljoen euro dus welgeteldzestien echt gehonoreerd kunnen worden. 'Tweederde van deexcellente plannen vangt bot. Na een intensieve en zeerzorgvuldige beoordelingsprocedure die zeker een halfjaar inbeslag neemt, en duizenden duurbetaalde manuren kost. Omdat ergeen geld is.'

Maar, zegt De Zeeuw bitter, dat geld is er best, alleen in hethuidige tijdsgewricht kennelijk niet voor min of meer regulierewetenschap, zelfs als die excellent is. 'De politiek wil grotegebaren, projecten en gebouwen waarbij je zelf de linten kuntdoorknippen.'

Momenteel circuleert er onder Nederlandse hoogleraren hetconcept van een brief van zijn hand aan onderwijsminister Mariavan der Hoeven. Daarin schetst De Zeeuw het scherpe contrasttussen de bittere financieringspraktijk van alledag in dewetenschap en het kennelijke gemak waarmee nu opeens extra geldwordt weggezet. Omdat, veronderstelt hij maar even, ze daarvanmisschien niet genoeg doordrongen is. Een klein deel van hetkolossale BIG-budget, en de problemen zouden een stuk minderonrechtvaardig voelen.

Op zich kan dat trouwens ook niet echt nieuws zijn voor deminister. Zij vroeg in september NWO, gezien haar ervaring metbeoordeling van onderzoeksvoorstellen, het geld nog ditkalenderjaar te verdelen. NWO-directeur Peter Nijkamp en zijnZonMW-collega Smit meldden aan de minister dat de kwaliteit vande beoordeling bij zoveel haast niet te garanderen was. Maar zewerden onder druk gezet: als NWO niet wilde, waren eralternatieven als de Koninlijke Akademie van Wetenschappen (KNAW)of SenterNovem. Slikken of stikken. Waarna NWO toch maarcapituleerde.

De uitkomst van de koortsachtige inspanningen rond de tienvoorstellen in de laatste ronde zijn nog niet bekend. Maar onderwinnaars en verliezers doen inmiddels dezelfde verhalen de ronde.Bijvoorbeeld over voorstellen die merkwaardigerwijs al nagenoegklaar bleken te liggen, toen de call for proposals kwam.Voorwetenschap? 'Je kunt niks bewijzen en je hoopt dat deverhalen niet waar zijn', zegt beleidsambtenaar Kok in Rotterdam.'Maar goed doordachte voorstellen voor infrastructuur metinternationale ambities heb je niet in je binnenzak bij je.Domweg omdat er in Nederland zelden een situatie is dat je zoietsgroots zomaar kunt indienen.'

Zelden, maar niet helemaal nooit. Zo diende hetreactorinstituut van de TU Delft een voorstel in voor grootonderhoud aan de kernreactor daar. Dat is al jaren nodig, weteninsiders. Zo was er ook het idee van een groep rond deAmsterdamse informaticus prof. dr. Bob Hertzberger, voor eensuperrekencentrum voor de life sciences. Ook dat lag binnen tweeweken bij de commissie. Dat kon omdat het voorstel lijkt op eeneerder plan van het bio-informaticacentrum NBIS, waarHertzenberger wetenschappelijk directeur is, en het nationalerekenplatform NCF.

Maar het gaat voor NWO-BIG wel degelijk om een nieuw plan,bezweert operationeel directeur dr. Ruben Kok van NBIC,mede-aanvrager: 'Voorkennis? Pure laster. Dit plan is in tweeweken keihard werken uit de grond gestampt met een heel nieuwepartner, Nikhef. Een enorme heisa. Hertzberger zelf was razendover de haastige procedure.' Diens plan zit overigens wel bij delaatste tien.

Standaardbrief

Daarnaast zijn er de hardnekkige geruchten dat de commissieonmogelijk onbevangen kan kijken naar de voorstellen, dieonvermijdelijk deels van wetenschappelijke vrienden afkomstigzijn. Met name ex-directeur van het Nederlands Kanker-instituutprof. dr. Piet Borst wordt met argusogen gevolgd. Hij is de enigebiomedicus in de zevenkoppige commissie. En het NKI heeft eenplan ingediend.

Het Rotterdamse voorstel, voor een instituut dat muizen kweektwaarin alle menselijke genen stuk voor stuk zijn ingebouwd, isin de eerste ronde afgewezen. Jammer, zegt De Zeeuw, maar zoietskan gebeuren.

Maar de manier waarop steekt opnieuw. De Rotterdammers kregenals alle 32 afgewezen projecten dezelfde standaardbrief van detask force. Afgezien van de naam van de aanvrager en de titel vanhet project was het een algemene afwijzingsbrief met uitleg overde procedure en een handvol mogelijke redenen dat het feest nietdoorging. Kok: 'We konden zelf uitzoeken wat in ons geval vantoepassing zou kunnen zijn. Schandalig.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden