Is een wapenwedloop in de ruimte in aantocht?

Ook Rusland en China roeren zich in de ruimte

De tijd is voorbij dat militaire satellieten van de VS ongestoord hun spionagewerk konden doen: Rusland en China spioneren terug en maken volgens een Amerikaanse generaal een snelle opmars. Is een wapenwedloop in de ruimte in aantocht?

Foto Arjen Born

Het ruimtestation ISS kreeg afgelopen voorjaar onverwacht bezoek. Een Amerikaanse spionagesatelliet die een maand eerder was gelanceerd, kwam op 3 juni meerdere keren langszij. Aanvankelijk passeerde de bezoeker nog op enkele honderden kilometers afstand, maar door de bijna identieke banen van beide vaartuigen, cirkelde de kunstmaan steeds dichterbij, totdat het ruimtestation tot op ruim 6 kilometer genaderd was.

Heimelijke ontmoeting

Voor ruimtevaartbegrippen is dit gevaarlijk dichtbij. Normaal gesproken zouden alle alarmbellen aan boord afgaan. Had de satelliet het ISS nog iets dichter genaderd, had dat volgens de officiële procedures in allerijl zijn koers moeten verleggen om een botsing te vermijden. Er gebeurde niets. Geen alarm, geen grote koppen in de krant.

Wat satelliet USA 276 precies bij het ruimtestation deed, is een mysterie. De Amerikanen doen er het zwijgen toe. Eigenlijk was het niet eens de bedoeling geweest dat de wereld de baan van USA 276 kent, want bij de lancering is deze - tegen internationale afspraken in - niet bekendgemaakt. Dat de heimelijke ontmoeting bekend is geworden, is te danken aan amateurspotters die wereldwijd dit type objecten in de gaten houden.

Spierballenvertoon

'Het waarom van deze missie is speculatie', zegt Marco Langbroek, een van de spotters die de baan van USA 276 in kaart bracht. Het kan stom toeval zijn dat de spionagesatelliet zo dicht bij de baan van het ISS kwam. Dat is niet waarschijnlijk. 'De kans is groter dat de satelliet is gebruikt in een test om andere ruimteobjecten in kaart te brengen', zegt Langbroek.

Dit is belangrijk voor militaire doeleinden. Als je weet hoe een vijandelijke satelliet in elkaar steekt, is het makkelijker te achterhalen wat zijn functie is, maar ook wat de zwakheden zijn en waarmee je de kunstmaan eventueel kunt afluisteren of, in extreme situaties, aanvallen. De flyby door USA 276 kan bedoeld zijn om hiermee te oefenen. 'Maar het kan ook Amerikaans spierballenvertoon zijn geweest', zegt Langbroek.

Hoe haal je een satelliet neer?

1 De eenvoudigste methode is vanaf aarde of vanaf een gevechtsvliegtuig een raket af te schieten met een explosieve lading, die vlak bij een satelliet ontploft. De Chinezen en Amerikanen hebben bewezen deze methode te beheersen. De Russen experimenteren ermee.

2 Breng een object in de ruimte in een tegengestelde baan van de vijandelijke doelsatelliet. Zodra de kunstmaan genaderd is, blaast het object zich op, met de ruimte variant van een schot hagel tot gevolg.

3 In de jaren zestig waren er plannen om met kernladingen tegenstanders uit het zwerk te knallen. Nucleaire wapens zijn volgens het Ruimteverdrag uit 1967 verboden.

4 Lasers met hoge capaciteit kunnen vanaf aarde of in de ruimte satellieten neerhalen.

5 Vaar langszij om zwakke plekken in kaart te brengen en daar de aanval op uit te voeren.

6 Verstoor het communicatiesignaal vanaf de grond of met een andere satelliet. Tijdens conflicten in Noord-Afrika is dit gedaan bij telefoonverkeer.

7 Hack een satelliet of grondstation: door een vals commando schakelt de satelliet zich uit.

Het ruimtestation is eigendom van diverse landen en wordt door hen in de gaten gehouden. Natuurlijk hebben Rusland en China meegekeken en gezien hoe de Amerikanen langszij kwamen. Het is dus mogelijk dat het een boodschap aan deze landen was: wat jullie kunnen, kunnen wij ook, zegt Langbroek, die als consultant werkzaam is in een Space Situational Awareness project van de Universiteit Leiden en het Space Security Center van de Koninklijke Luchtmacht.

En inderdaad: wat de Amerikanen kunnen, kunnen China en Rusland ook. Neem de mysterieuze Russische satelliet Olymp/Luch, die zich twee jaar geleden tussen twee Amerikaanse communicatiesatellieten wurmde, op 36 duizend kilometer boven de aarde. Olymp kroop tot 10 kilometer afstand op beide satellieten, reden voor groot alarm in de VS, gevolgd door donker stilzwijgen vanuit Moskou.

Bond in Space

'De Amerikanen hebben daar toen enorme heisa om gemaakt, maar in feite doen zij dit ook al jaren', zegt Langbroek. Dat klopt. In 2009 werd de mysterieuze satelliet PAN gelanceerd, die nergens was geregistreerd en waarvan de baan evenmin werd bekendgemaakt. PAN bleek een zogenoemde signals intelligence satelliet waarmee andere kunstmanen afgeluisterd kunnen worden. Daarbij kan het gaan om het aftappen van telefoonverkeer, maar ook om het opsporen van bronnen op de grond: iemand die met een satelliettelefoon verbinding legt met zo'n satelliet, geeft zijn gps-locatie door, waarop de kunstmaan een spotbeamverbinding maakt; een zeer gericht radiosignaal richting de beller, opdat met zo min mogelijk energie data verstuurd kan worden. Een satelliet die zo'n verbinding aftapt, kan daardoor in kaart brengen waar een beller zich bevindt of in kaart brengen wie met wie belt. 'Als de beller op de grond iemand is die je wilt uitschakelen, weet je precies waar je je drone naartoe moet sturen', zegt Langbroek.

Ook de Russen laten zich niet onbetuigd wat betreft hightech militaire activiteiten in de ruimte. Zo constateerden stuurlui van zeker twintig koopvaardijschepen in de Zwarte Zee afgelopen zomer tot hun verbijstering dat hun gps-systemen plotseling aangaven dat hun schip zich op land bevond, terwijl ze in werkelijkheid nog op volle zee waren, een aanwijzing dat de Russen kunnen knoeien met locatiegegevens. Belangrijk om eventueel vijandelijke kruisraketten, die gebruik maken van gps voor hun positiebepaling, om de tuin te leiden.

James Bond in Space.

De PAN-satelliet.

Andere richting op

Ontwikkelingen als deze hebben het hoofd van het Amerikaanse Strategische Commandocentrum Stratcom, generaal John Hyten, ervan overtuigd dat de VS het over een andere boeg moeten gooien. Waar Amerikaanse militaire satellieten sinds het begin van de ruimtevaart in splendid isolation hun spionagewerk konden doen, is deze relatieve veiligheid snel aan het veranderen, zegt Hyten.

'Ik zie hoe onze vijanden bezig zijn met een razendsnelle opmars in de ruimte', verklaarde hij vorige maand tijdens een veiligheidsconferentie in het Canadese Halifax. 'Tegelijkertijd zie ik dat wij langzaam bewegen en dat baart me zorgen.' Amerika moet stoppen met de ontwikkeling van grote, miljarden kostende militaire satellieten, omdat deze te kwetsbaar zijn voor vijandelijke aanvallen. 'Ik zal de ontwikkeling van vette, grote, sappige doelen niet langer toestaan. We moeten een andere richting op. En snel', verklaarde hij.

Spreiden van risico

Hyten wil liever een netwerk van kleine satellietjes vol moderne micro-elektronica die met elkaar in verbinding staan. Al deze 'cubesats' kunnen gezamenlijk een krachtig spionagenetwerk vormen. Worden een of meerdere van dit soort satellietjes neergehaald, dan is er geen man overboord: andere zullen de taken overnemen en met beperkte middelen kan het netwerk weer worden aangevuld met nieuwe satellietjes.

Het spreiden van risico in de ruimte lijkt een logische stap en toont overeenkomsten met de ontwikkeling van het internet in de jaren vijftig en zestig: door computers te verspreiden en onderling met elkaar te verbinden, wordt het geheel minder kwetsbaar, was destijds het idee. Een gouden greep, zo bleek, want het is tot nu toe niemand gelukt het complete netwerk plat te leggen.

Een 'internet in de ruimte' heeft in militair opzicht grote voordelen. Dat ziet ook het Nederlandse leger, dat vorige week bekendmaakte te werken aan zijn eerste communicatie- en observatiesatelliet, de Brik II - vernoemd naar het eerste vliegtuig met deze taak uit 1913. De kleine satelliet gaat mogelijk onderdeel uitmaken van een groter militair ruimtenetwerk van partnerlanden, zei majoor Bernard Buijs, die als hoofd van het bureau Space van de luchtmacht verantwoordelijk is voor het project.

Wapenwedloop

Zijn de toegenomen militaire activiteiten een voorbode van een wapenwedloop in de ruimte?

Militarisering in de ruimte is niets nieuws, zegt Tanja Masson, universitair docent lucht- en ruimterecht aan de Universiteit Leiden. Dat gebeurt al sinds het vroegste begin van de ruimtevaart.

Een ander verhaal, zegt Masson, is het met bewapening. Volgens het ruimteverdrag uit 1967 is het niet toegestaan massavernietigings- of nucleaire wapens in de ruimte te brengen. 'Dit verdrag heeft zeker geleid tot een gedeeltelijke demilitarisering van de ruimte', aldus Masson. 'Het heeft een wapenwedloop tussen Rusland en de Verenigde Staten voorkomen.'

Het zwerk is tot nog toe van wapengekletter bevrijd gebleven. Er zijn voor zover bekend nog altijd geen wapens in de ruimte, zegt Masson. Of dat zo blijft nu steeds meer andere landen toegang krijgen tot de ruimte, is niet zeker.

De Amerikaanse generaal Hyten zegt in elk geval zeker te weten dat China en Rusland werken aan technologieën om Amerikanen in de ruimte dwars te zitten. 'Ze hebben gezien hoe het Amerikaanse leger tijdens de Golfoorlog in 1991 succesvol gebruik heeft gemaakt van zijn satellieten en zoeken nu naar een manier om het gebruik ervan in de toekomst onmogelijk te maken', zei hij tijdens het Reagan National Defense Forum dat begin deze maand in Californië gehouden werd. Het geknoei met gps rond de Zwarte Zee lijkt daar ook op te duiden.

De angst bij militaire leiders is dat het satellietnetwerk dat lanceringen van vijandelijke raketten in de gaten houdt, tijdens zo'n lancering wordt geblokkeerd. Daardoor zouden de Amerikanen tijdelijk blind zijn voor een vijandelijke raketaanval - bijvoorbeeld door Noord-Korea. Heather Wilson, als hoogste ambtenaar van de regering-Trump verantwoordelijk voor de luchtmacht, verklaarde tegenover CNN dat de VS het verstoren van de communicatie van zo'n satelliet als een vijandelijke aanval zullen zien en dat de Amerikanen in zo'n geval 'zullen reageren'.

Sneller en goedkoper

'De Amerikanen zijn kennelijk bevreesd voor een confrontatie met Rusland, China of Noord-Korea', zegt Masson. 'Hoewel ik niet kan beoordelen hoe reëel de dreiging is, vraag ik me af waar ze precies bang voor zijn.'

Langbroek ziet in de uitlatingen van Hyten ook een politieke component: het is een boodschap aan het thuisfront dat de generaal af wil van trage, logge en dure satellietsystemen en er meer gebruik moet worden gemaakt van standaardcomponenten uit de commerciële hightechindustrie. Het moet sneller, goedkoper en effectiever.

Bouwen maar niet gebruiken

De Amerikaanse angst is volgens hem niet helemaal onterecht. Zo is China inderdaad bezig met het ontwikkelen van technologieën die satellieten kunnen neerhalen, zegt hij. De Amerikanen willen daarom voorop blijven lopen.

Majoor Buijs ziet nog een ander potentieel gevaar: er wordt gewerkt aan satellieten die ruimtepuin kunnen opruimen, of defecte satellieten kunnen ophalen om ze in een lagere baan te brengen waarna ze in de atmosfeer zullen verbranden. 'Dit opruimen kan natuurlijk ook gebruikt worden op werkende satellieten', schetst hij.

Langbroek ziet een overeenkomst met de nucleaire wedloop: 'De ontwikkeling van ruimtewapens is ook een dreigmiddel. Je bouwt ze zonder ze per se te willen gebruiken.' Het is een kwestie van het bewaren van militair evenwicht, zegt de Leidenaar. 'Als China en Rusland antisatellietwapens hebben en de VS niet, dan is de verleiding misschien groter ze een keer te gebruiken dan wanneer je zeker weet dat jouw satellieten ook uit de lucht geknald zullen worden zodra je zelf iets onderneemt.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.